Xəzər xaqanlığının süqutu
Yəhudiliyin hakimiyyətin yuxarı dairələri
tərəfindən qəbul edilməsi Xəzər xaqanlığının parçalanmasına və süqutuna gətirib
çıxartdı. Xristianlığın mövqelərinin güclü olduğu Krım Xəzər xaqanlığından
ayrılaraq Bizansla birləşdi. Müsəlman xəzərlər isə daha çox xilafətə meyl etməyə
başladılar. Gürcü mənbələrinin yazdığına görə, «mənşəcə xəzər olan xilafət
sərkərdəsi Buğa 843-cü ildə Dərbənd qapılarını açaraq 3 min müsəlman xəzər
ailəsini Şəmkir və Dmanisidə yerləşdirdi».
Ölkə daxilində dayaqlarını itirən Xəzər xaqanı
hakimiyyətini qorumaq məqsədilə öz rəqiblərini bir-birinə qarşı qaldırırdı.
Güclü iqtisadi bazaya, zəngin mədəniyyətə, müxtəlif xalqları birləşdirmiş güclü
mərkəzi hakimiyyətə malik olan Xəzər xaqanlığı xırda xanlıqlara parçalandı.
Bundan istifadə edən Kiyev knyazı Svyatoslav xaqanlığın zəngin şəhərlərini qarət
etmək məqsədilə 965-ci ildə 7 il davam etmiş yürüşə çıxdı. Xəzər xaqanlığının
şəhərlərini talayaraq, çoxlu qənimətlə Kiyevə qayıdan Svyatoslav Dnepr
astanalarında başqa bir türk xalqı - peçeneqlərlə döyüşdə öldürüldü.
XII əsrə qədər adı bəzi mənbələrdə çəkilsə də,
Xəzər xaqanlığı artıq öz keçmiş qüdrətini və siyasi əhəmiyyətini itirmişdi.
Borçalının xəzərlərlə bağlı toponomikası indiki
Kazreti (Xazar + eti, yəni xəzər yurdu) qəsəbəsi hesab olunur.
Gürcü mənbələri indiki Borçalı ərazisində
məskunlaşan Türk tayfalarından biri kimi tez-tez peçeneqlərin adını çəkirlər.
III əsrdə Balxaş gölü sahillərində güclü Kanqlı dövlətini qurmuş peçeneqlər daha
sonra Göytürk imperatorluğunun yaranmasında yaxından iştirak etmişdilər. Göytürk
imperatorluğunun parçalanmasından sonra peçeneqlər Xəzər xaqanlığının mərkəzi
əyalətlərində məskunlaşdılar. Xaqanlığın mühüm strateji əhəmiyyət daşıyan Ağ
qala (Sarıkel) şəhərinin qorunması peçeneqlərə tapşırılmışdı. Xəzər xaqanlığı
zəiflədikdən sonra peçeneqlər qərbə doğru irəliləyərək, macarları Don-Dnestr
bölgəsindən sıxışdırıb çıxartdılar. X əsrin ortalarında peçeneqlər artıq
Volqadan Dunay çayına qədər uzanan düzənliklərdə hakim oldular. Bizans
mənbələrinə görə, peçeneqlər 8 qola ayrılırdılar. Onlardan çorlular, qullular,
talmatlar, səpənlər Dnepr və Volqa çaylarının arasındakı düzənliklərdə, hopanlar
Dunayın şimal sahilləri ətrafında, irtımlılar Dnepr və Buq çayları arasında,
gilalar indiki Macarıstanda, haravaylar isə Azov dənizinin şimal sahillərində
yaşayırdılar. Bütün bu 8 tayfa kəngərlər tərəfindən idarə olunurdular.
Peçeneqlərlə Qərbi Avropada da yaxşı tanış idilər. Məsələn, «Roland haqqında
dastan»da «məğlubedilməz peçeneq orduları»ndan bəhs olunur.
|
