Xəzər–xilafət münasibətləri
642-ci ildə Nəhavənd döyüşündə Sasaniləri
darmadağın edən xilafət ordularının xəzərlərin nəzarəti altında olan
Azərbaycana da girməsi Xəzər xaqanını ciddi tədbirlər görməyə vadar etdi.
Uzun sürən Ərəb-xəzər müharibələrinin birinci
mərhələsi 654-cü ildə xəzərləri Azərbaycan ərazisindən sıxışdırmağa nail olan
ərəblərin Dərbəndi tutaraq, Bələncəri mühasirəyə almaları ilə başladı.
Ərəblərin hücumlarını dəf edən Xəzər orduları onları geri oturtdular. Döyüş
zamanı 4 min ərəb döyüşçüsü, o cümlədən xilafət sərkərdəsi Əbdürrəhman
öldürüldü. 684-cü ildə Xəzər xaqanlığının Cənubi Qafqaz üzərində tam
nəzarətini bərpa etmək məqsədilə yürüş edən Şad ərəblərin tərəfinə keçmiş
Ərməniyyə hakimi Qriqori Mamikonyanı, gürcü və Şimali Azərbaycan feodallarını
edam etdirdi. Yürüş zamanı Cənubi Qafqazın xristian feodalları ilə yaxınlıq
edən xaqanlığın qərb hissəsinin hakimi, suvar xanı Alp İlitver də
cəzalandırıldı. VII əsrin sonlarında-VIII əsrin əvvəllərində xilafətin Cənubi
Qafqazda itirdiyi mövqelərini bərpa etmək niyyətləri puça çıxdı. Xəzərlərin
paytaxtı Səməndəri mühasirə etdikdən sonra Xəzər xaqanlığını tam məhv
edəcəyini bildirən lovga ərəb sərkərdəsi ilk toqquşmadan sonra gecə düşərkən
nəinki sursat dolu düşərgəsini, hətta özü ilə gətirdiyi arvad - uşağını da
qoyub qaçdı. Yenidən Cənubi Qafqaza girən xəzərlər ərəblərin Qərbi Azərbaycan
ərazisində yerləşdirilən ordusunu məhv etdilər.
Ərəb-xəzər müharibələrinin II mərhələsi
xəlifənin Cənubi Qafqaza əmir təyin etdiyi Cərrah ibn Abdullanın güclü ordu
ilə Xəzər xaqanlığının ərazisinə soxulması ilə başlandı. Xəzərləri Dərbəndə
doğru sıxışdıran ərəblər sürətli yürüşləri nəticəsində nəinki Dərbəndi, həm də
Səməndər və Bələncəri işğal edə bildilər. Əhalini qorxutmaq məqsədilə əmir
Cərrah ibn Abdulla əsir tutduğu xəzərləri Sulak çayında boğdurdu. Ərəb işğalı
təhlükəsi qarşısında öz soydaşları qıpçaqlarla birləşən xəzərlər xaqanın oğlu
Börücülün (Börü–qədim türk dilində Qurd deməkdir.) başçılığı altında 724-cü
ildə işğalçıları əvvəlcə Dərbənddən şimala, oradan da Azərbaycanın cənubuna
çəkilməyə məcbur etdilər. 730-cu ildə Ərdəbil yaxınlığındakı iki gün davam
etmiş döyüşdə ərəbləri daha ağır məğlubiyyətə uğradan xəzərlər əmir Cərrah ibn
Abdullanı öldürdülər. Cənubi Azərbaycanı da ələ keçirən xəzər ordusu Mosula
qədər irəlilədi. Bütün qüvvələrini səfərbərliyə alan xilafət 150 min ordu
toplaya bildi. Muğanda baş vermiş döyüşdən sonra xəzər orduları çoxsaylı ərəb
süvarilərinin təzyiqilə şimala doğru çəkilməyə məcbur oldular. 732-ci ilin
yazında Dərbəndi tuta bilməyən ərəblər şəhərin su kəmərini zəhərlədilər. Yalnız
bundan sonra şəhəri müdafiə edən xəzər döyüşçüləri ərəblərə tabe oldular.
Ərəb-xəzər müharibələrinin III mərhələsi
xəlifənin yaxın qohumu, «kar» ləqəbli Mərvan ibn Məhəmmədin başçılıq etdiyi
ərəb ordusunun Bələncər üzərinə uğursuz yürüşü ilə başladı. Leysan yağışları
nəticəsində yolların palçıq olması ərəb atlılarının irəliləməsinə mane olurdu.
Xilafət sərkərdəsi öz əskərlərinə atlarının palçığa bulaşmış quyruğunu kəsməyi
əmr etdi. Orta əsr tarixçilərinin «palçıqlı» adlandırdıqları bu yürüş əslində
kəşfiyyat xarakteri daşıyırdı. Ərəblərin sülh təklifinə razılıq verən xəzərlər
danışıqlar üçün onların düşərgəsinə elçilər göndərdilər. Lakin bu elçilər
Mərvan ibn Məhəmməd tərəfindən xaincəsinə əsir götürüldü. 150 minlik ərəb ordusu
iki istiqamətdən Xəzər xaqanlığının ərazisinə soxuldu. Qara dəniz sahillərindəki
Daryal keçidi ilə hərəkət edən ərəb ordusuna Mərvan ibn Məhəmmədin özü, Xəzər
dənizi sahillərindən Dərbənd istiqamətində hərəkət edən orduya isə onun
köməkçisi başçılıq edirdilər. Xəzər xaqanlığının içərilərinə doğru xeyli
irəlilədikdən sonra Mərvan ibn Məhəmməd girov saxladığı xəzər elçilərini
azadlığa buraxdı. Elçilərin ölkəyə saysız-hesabsız ərəb ordularının soxulduğunu
bildirmələri, Xəzər xaqanını daha yaxşı müdafiə olunan Sarışenə çəkilməyə
məcbur etdi. Ərəblərin Volqadan şimalda yerləşən Xəzər ordusunu qəfil hücumla
darmadağın etmələri Xəzər xaqanını Mərvan ibn Məhəmmədlə danışıqlara başlamağa
məcbur etdi. Xəzər xaqanına müsəlman olmağı təklif edən Mərvan ibn Məhəmməd əks
halda onun taxtdan salınacağını bildirdi. Fikirləşmək üçün üç gün möhlət
istəyən xaqan islam dini haqqında məlumat almaq üçün Mərvan ibn Məhəmməddən
yanına müsəlman ruhanilərinin göndərilməsini xahiş etdi. Yeni dinlə tanışlıqdan
sonra «indən belə donuz əti yeməkdən və çaxır içməkdən imtina edəcəyini
bildirən» xaqan müsəlman oldu. Bununla da öz vəzifələrini bitmiş hesab edən
ərəb orduları soyuq şimalda yaşamağa adət etmədiklərindən geri döndülər.
Ərəb–xəzər müharibələrinin III mərhələsi başa çatdı.
Ərəb–xəzər toqquşmaları IX əsrin
ortalarına qədər davam etsə də daha geniş hərbi əməliyyatlar aparılmırdı.
|
