Borçalı Çar Rusiyasının işğalı dövründə
1828 - ci ildə Qacarlarla Rusiya arasında imzalanmış
Türkmənçay barışığı ilə Azərbaycanın Arazdan şimaldakı torpaqlarının Rusiya
tərəfindən işğalı rəsmən başa çatdı.Lakin bu proses heç də keçmiş sovet
alimlərinin iddia etdikləri kimi yerli əhalinin «könüllü şəkildə daha mütərəqqi
olan Rusiya tərəfinə keçməsi», «nifrət etdikləri Qacarlara qarşı döyüşməyə can
atmaları» ilə müşayiət olunmurdu. Artıq həqqında bəhs etdiyimiz A.S.Qriboyedovun
etirafına görə Azərbaycan torpaqlarının işğalı zamanı «hər addıma rus qanı
çilənmişdi».
Çar hökuməti Şimali Azərbaycanda, o cümlədən Borçalıda
möhkəmlənmək üçün bir neçə üsuldan istifadə edirdi :
1. Əhalinin ruslara qarşı mübarizəsinə başçılıq etmiş
yerli ağa və bəyləri sıxışdırmaq; Buna görə də «etibarsız bəylərin
cəzalandırılması, sədaqətli bəylərin isə mükafatlandırılması asiyalılara qarşı
ən etibarlı üsul» sayılmışdı. Borçalı ağa və bəylərini iqtisadi gücdən məhrum
etmək məqsədilə Rusiya hökuməti hələ 1802-ci ildə onlar üzərinə «murovlar» adlı
nəzarətçilər qoymuşdu. Murovlara «imperatora qulluq işinə ziyan vuran ağaları»
həbs edib Tiflisə - Rusiyanın Qafqazdakı Baş komandanının sərəncamına göndərmək
hüququ verilmişdi.Görünür bununla bağlı indi də Borçalı Türkləri həddindən artıq
qudurğanlıq edən adama «moyroy (murov)» deyirlər. 31 mart 1818 - ci ildə Borçalı
və ona qonşu bölgələrin ağalarının hüquqları və vəzifələri adlı «Əsasnamə»
imzalandı. Bu sənəddə ağaların mülkiyyət hüququ kobud şəkildə pozulur, onlara
«dövlət qulluqçusu» statusu verililrdi. Əslində bu «Əsasnamə» Borçalı ağa və
bəylərini çar hökumətindən tam asılı vəziyyətə salmaq məqsədini güdürdü.Onların
vergi toplamaq hüququ da əllərindən alınmış və çarizmə yaltaqlanan kovxalara
həvalə olunmuşdu. 1818 - ci ildə Borçalı ağaları bu haqsızlığa qarşı ayağa
qalxmışdılar. Bundan qorxuya düşən çar hökuməti II Rusiya - Qacar müharibəsi
başlanan kimi öz qəddarlığı ilə Cənubi Qafqazda «ad çıxartmış» Yermolovu
vəzifəsindən kənarlandırmış və təhqiramiz şəkildə, yəni heç bir zabitin müşayiət
etmədiyi halda Peterburqa gəlməyə məcbur etmişdi.
13 iyul 1830 - cu il fərmanı ilə çar hökuməti Borçalı
əsilzadələrinin torpaqlarının bir hissəsinin varislərə ötürülməsini rəsmən
tanımağa razı oldu. Xəyanət, eləcə də Rusiya hökumətinə qarşı bədxahlıq üstündə
və siyasi mülahizələrinə görə bu ölkədən geriyə və ya başqa yerlərə məhkəməsiz
sürgün edilənlərin hamısı əvvəlki yaşayış yerlərinə qaytarıldı, onların müsadirə
olunmuş malikanələri keçən illər üçün heç bir əvəzi ödənilmədən özlərinə
qaytarıldı.
Bununla belə çar Rusiyası hər vasitə ilə Borçalı
əsilzadələrini sıxışdırmaq siyasətini davam etdirirdi. Gürcüstanın mülki işlər
üzrə rəisi general - mayor Zavilyevski Qafqazın Baş hakimi qraf Paskeviçə 30
sentyabr 1830 - cu il raportunda «silahla alınmış torpaqlarda çoxlu vəsait tələb
edən qoşunla möhkəmlənməyin mümkün olmayacağını, hökumətin yerli əsilzadələrə
arxalana bilməyəcəyi bir şəraitdə,ən yaxşısı həmin ağaların torpaqlarının
əllərindən alınaraq rus zadəganlarına paylanmasını» yeganə çıxış yolu hesab
edirdi. Qafqazın Baş İdarə Şurasının 25 aprel 1841 - ci il qərarı ilə Borçalı,
Qazax və Şəmşəddilin 59 ağasının 102 kəndi müsadirə edildi. 40-cı illərdə Şimali
Azərbaycanın bir sıra bölgələrində (Şəmşəddil, Borçalı, Qazax, Yelizavetpol,
Şuşa, Nuxa, Quba və s.) çarizmin müstəmləkə zülmü əleyhinə kəndli çıxışları baş
verdi. Bu çıxışlar hökumətin yerli əsilzadələrlə yaxınlaşmaq meylini artırdı.I
Nikolayın Qafqazdakı vəziyyətlə tanış olmaq üçün hərbi nazir Çernışevi və Qafqaz
komitəsinin sədri Rozeni oraya göndərdi. Onlar azərbaycanlı əhalinin
nümayəndələri ilə tanış olduqan sonra təkzibedilməz faktlarlla islahatın yerli
şərait nəzərə alınmadan hazırlandığı üçün uğursuzluğuna inandılar. Aparılan
təftiş nəticəsində 1842-ci ildə ağaların və bəylərin torpaqlarının müsadirəsi
dayandırıldı, torpağa olan sahibkarlıq hüququ toxunulmaz elan edildi.1842-ci
ildə hərbi nazirin sədrliyi ilə xüsusi Komitə yaradıldı. 1844-cü ildə Baş
hakimlik ləğv edildi və Qafqaz canişinliyi yaradıldı. Qafqazın bütün hərbi və
mülki hakimiyyəti canişinə məxsus idi. O, yalnız çarın qarşısında hesabat
verirdi. Qafqazın ilk canişini qraf S.M.Vorontsov oldu. S. M. Vorontsov öz
vəzifəsinin icrasına başlayan kimi mülki işlər üzrə idarə rəisi P. A.
Ladinskinin köməyi ilə bəy və ağaların torpaq hüquqları haqqında layihə
hazırlayıb İ. Nikolaya göndərdi. İki illik müzakirədən sonra 1846-cı il 6
dekabrda bəy və ağaların hüquqları haqqında reskript (qanun gücündə olan rəsmi
dövlət sənədi) imzalandı.
On iki maddədən ibarət olan bu reskriptin 10 maddəsi bəylərin
torpaq hüquqlarına, qalan ikisi feodal kəndli münasibətlərindən bəhs olunurdu.
İlk dəfə olaraq bəy və ağalara məxsus torpaqlar onların irsi
mülkiyyəti kimi təsdiq olunurdu. Azərbaycanda mülk - xalisə torpaqları kimi
tiyul da rəsmi olaraq bəy və ağaların mülkiyyəti elan olundu.
 Bu
reskript bəy və ağalara kəndlilər üzərində polis idarə üsulunu həyata keçirmək
hüququ da verirdi. 1846-cı il 6 dekabr fərmanı ilə hökumət yerli əsilzadələrlə
ittifaqa doğru mühüm bir addım atdı, “ali müsəlman” silkini mərkəzi hakimiyyətə
yaxınlaşdırdı.Reskriptin əsas mahiyyəti onun sonuncu bəndində aydın ifadə
olunmuşdur. Beləki, Cənubi Qafqazın ali müsəlman silki ilk çağrışda ordu
sıralarına qoşulmağa borclu idi. Kəndlilərin hüquqi cəhətdən rəiyyət, rənclər,
elat, nökərə bölünməsi ləğv edildi. Əvəzində sahibkar kəndlilərinə mülkədar
tabelisi adı verildi. 1847-ci il 28 dekabrda isə Qazax, Şəmşəddil və Borçalı
nahiyyələrində yaşayan kəndlilərə aid “Əsasnamələr” verildi. “Əsasnamələr”ə görə
bəyin ev işini görmək üçün 10 kəndli ailəsi bir kişi, 15 isə bir qadın
qulluqçusu verməli idi. Bəy ailəsində işləmək üçün qadın qulluqçusunu ayrılması
kəndlilər arasında narazılıqla qarşılandığı üçün bu qayda tezliklə ləğv
edildi.Hər bir kəndli ailəsi bəy təsərrüfatında işləmək üçün bir kişi ayırmalı
idi. Kəndin bütün kəndliləri isə iki gün hamılıqla bəy təsərrüfatında iməciliyə
çıxmalı idi. “Əsasnamələr”ə görə ağalar kəndliləri üzərində polis və məhkəmə
hüququ alırdılar. Çar Rusiyası 40 ildən çox bir müddətdə Borçalı əsilzadələrini
özünə düşmən olan qüvvələrdən «təmizlədikdən sonra» bölgədə tam yerləşə bildi.
Borçalı ağa və bəylərinin övladlarını Rusiyaya sədaqət ruhunda böyütmək üçün
onlar üçün «təhsil müəssisələri» də təşkil olundu.
6 dekabr 1846-cı il reskriptinə görə Borçalı ağa və bəyləri
ilk çağırışda Rusiya ordusuna xidmətə getməli idi. Nəticədə Qacar sarayında
xüsusi mühafizə dəstəsində xidmət edən Borçalı - qarapapaq ərənləri, Osmanlı
ordusunda ruslara qarşı qəhrəmanlıqla döyüşən Borçalılı Həşimoğlu, sinəsindən
aldığı yaradan şəhid olan Darvazlı Mehralı bəylə yanaşı, Borçalı torpağı çar
Rusiyasının ordusunda yüksək rütbələr qazanmış Daşdəmir ağalar və İsrafil bəy
Yadigarov kimi zabitlər də yetişdirdi. Təəssüf ki, Osmanlı - Rusiya savaşlarında
vaxtilə ümumi düşmənə qarşı vuruşan borçalılır indi yad orduların tərkibində bir
- birlərinə qarşı döyüşürdülər. Bununlə bağlı oxucuya gənc tədqiqatçı Fəxri
Valehoğlunun «Qarapapaqlar və onların XIX əsr hərb tarixi» əsərini oxumağı
məsləhət görürük.
2. Borçalıya qeyri-türk ünsürlərin köçürməklə yerli
əhalini azlıqda qoymaq, onların iqtisadi gücünü zəiflədib yox etmək üçün
torpaqlarını gəlmələrə - ermənilərə, rus bidətçi kəndlilərinə və yunanlara
paylamaq;
Bu işdə çar Rusiyasının işinə daha çox ermənilər yarayırdı.
Bəzi rus generalları çar Rusiyasının ermənilərə həddindən artıq imtiyazlar
verməsinə narazılıq edirdilər. İmperatorun Baş Qərargah rəisi qraf Dubiçin
Qafqazın Baş komandanı Paskeviçə göndərdiyi, Azərbaycan türklərinə məxsus
torpaqlarda ermənilərə muxtariyyət verilməsini nəzərdə tutan «Qaydalar» Qafqazın
mülki işlər üzrə hakimi general Velyaminov tərəfindən etirazla qarşılanmışdı.
Velyaminov haqlı olaraq yazırdı : « Qara dənizdən Xəzər dənizinədək Rusiyanın
sahib durduğu torpaqlarda əhalinin üçdən ikisini təşkil edən müsəlmanlar bu
«Qaydalar»dan narazı qalacaq və onların Rusiyaya inamı sarsılacaq».
Bununla belə çar Rusiyası Borçalıya yad etnik ünsürləri
köçürməyə davam edirdi. E.D.Eritsovun yazdığına görə «Borçalı ərazisinə
ermənilərin köçləri bir neçə dəfə olmuşdur». Dağ Borçalısına - Loruya və
Cəlaloğluna (indiki Stepanavan) ermənilər keçmiş İrəvan xanlığının ayrı - ayrı
əyalətlərindən, Barmaqsıza (indiki Zalqa prefektliyi) Ərzurumdan, Xram çayı
sahillərinə isə Qarabağdan gəlmişdilər. 1873 - cü ildə Cəlaloğlunda 107 erməni
ailəsi (877 nəfər) yerləşmişdisə, 1887 - ci ildə bu rəqəm 232 ailəyə (1630
nəfər) çatmışdı.Ərzurumdan Barmaqsızın Tamala Xaraba kəndində məskunlaşan
qaraçılar da sonradan erməniləşdilər.Ermənilər əsasən xəzinə torpaqlarında
məskunlaşdırılırdılar. Bu torpaqlar əslində çar hökumətinə boyun əyməyən Borçalı
əsilzadələrinə mənsub olmuşdu. Müxtəlif yerlərdən Borçalıya köçürülən ermənilər
sonralar həyasızcasına Borçalı torpaqlarına iddia etməyə başladılar. Barmaqsızın
Sabit axça kəndinə köçürülən 25 kürd ailəsi 1885-ci ildə buranın iqlim şəraitinə
uyğunlaşmayaraq Qarsa köçüb getmişdilər.
Çar Rusiyasının ağır müstəmləkə zülmü, onun gördüyü bütün
repressiv tədbirlər Borçalı Türkünün azadlıq eşqini, əyilməz ruhunu sındıra
bilmədi. XX yüzilliyin əvvəllərində bütün Şimali Azərbaycanda, o cümlədən
Borçalıda da milli-azadlıq mücadiləsinin yeni mərhələsi başladı.
|
