Borçalı XVII yüzilliyin II yarısında
 1642 - ci ildə hakimiyyətə gələn Səfəvi hökmdarı II Şah Abbas
babası I Abbas kimi Borçalıya xüsusi diqqət yetirirdi. O, hər vasitə ilə Borçalı
türklərinin öz yurdlarında möhkəmlənməsinə çalışırdı. Bu məqsədlə Baxtrion və
Allahverdi qalaları daha da möhkəmləndirildi. 1660-cı ildə Əhmədlidə (Axmeta) öz
qüvvələrini birləşdirən Araqvi və Ksani eristavları (Şalva və Elizbar) Baxtrion
qalasını mühasirəyə aldıqda Zezva Qaprindaulinin başçılıq etdiyi tuşinlər,
Qoqalaurinin başçılıq etdiyi pşavlar və Nadir Xoşaraulinin başçılıq etdiyi
xevsurlar da onlara qoşuldular. Qaxet gürcüləri isə Bidzina Çolokaşvilinin
başçılığı altında Allahverdi qalasını mühasirəyə aldılar. Sayca çox olan
gürcülər hər iki qalanı tutaraq dağıtdılar və müsəlmanlara qanlı divan tutdular.
Bundan xəbər tutan II Şah Abbas (1642-1666) dərhal Şahnəvaz xandan
cinayətkarların cəzalandırılmasını tələb etdi. 18 sentyabr 1662- ci ildə Şah II
Abbasdan aman istəməyə gedən Şalva, Elizbar və Bidzina borçalıların ixtiyarına
verildi. Onların hər üçü edam olundu. Bu çıxışın əsas «ilhamvericisi» Zaal
Eristavı isə Şahnəvaz xan özü edam etdirdi. Şah Qaxetin də idarəsini Şəhnəvaz
xana həvalə etdi.Bundan ruhlanan Şahnəvaz xan özbaşınalıq edərək 1639-cu ildə
Səfəvilərlə Osmanlı arasında imzalanmış Qəsri - Şirin müqaviləsinə əsasən
Osmanlının təsir dairəsinə daxil olan Meqreliyaya öz oğlu Arçili hakim qoydu.
Şahnəvaz xanın bu addımını Osmanlının daxili işlərinə qarışmaq kimi
dəyərləndirən sultan, Səfəvi şahından öz canişişinini belə hərəkətlərdən
çəkindirməyi tələb etdi. Arçil dərhal Meqreliyadan geri çağrıldı. Bu zaman
Teymurazın Rusiyadan qayıdan nəvəsi İrakli Qaxeti ələ keçirməyə təşəbbüs
göstərsə də, Şahnəvaz xan tərəfindən geri oturduldu. Darmadağın olunmuş İrakli
Torqa qalasında gizləndi.
İraklinin anasının aman istəyəni nəzərə alan Şahnəvaz xan
1664-cü ildə Torqa qalasını tutsa da İrakliyə toxunmadı. Şah II Abbas, Şahnəvaz
xanın oğlu Arçili müsəlman edərək, Qivi adlı gürcünü də ona qoşub Qaxetə vali
təyin etdi. İslamı qəbul etmiş Arçilə Şahnəzər adı verildi. Lakin İraklinin
yenidən Qaxeti ələ keçirmək niyyətini eşidən Şahnəvaz xan oğlunun köməyinə
gələrək,İraklin Tuşetə qovdu. Atskveri qalasında qalan vali qızılbaş ordusunun
əsas hissəsini Tiflisə geri göndərdi. Qızılbaş ordusunun Tiflisə getmə xəbərini
duyan Qaxet gürcüləri İrakliyə Şahnəvaz xana qarşı gecə hücumu etməyi məsləhət
görərək, kömək edəcəklərini bildirdilər. Şahnəvazın yanında olan Qivi və
Sisişvilinin dəstələri valini qoyub qaçsalar da, Baydar sultanı İraklinin gecə
hücumunun qarşısının alınmasında mühüm rol oynadılar. Bu döyüşdə Təhmas
Türküstanaşvili xüsusi igidlik göstərərək, Şahnəvazı gerçək ölümdən qurtardı.
İrakli tərəfdarları qaçdılar. Qaçanları təqib edən Şahnəvaz xan onların kəsilmiş
başlarından qüllə düzəltdirdi. Bu hadisədən sonra Şahnəzər xan Qaxetdə daha da
möhkəmləndi. İrakli yenidən Rusiyaya qayıtdı. Qaxet tavadlarının rəğbətini
qazanmaq istəyən Şahnəzər xan İraklinin bacısı Katevanla evləndi.
 1666-cı ildə II Abbas vəfat etdi. Abbasqulu ağa Bakıxanovun
yazdığına görə «Gürcüstan asilərini cəzalandırmaqla yanaşı, bu hökmdar özünün
ədalətliliyi,ciddiliyi və şerə məhəbbəti ilə məşhur olmuşdur». II Abbasdan sonra
Səfəvi taxtına Şah Süleyman (II Səfi) çıxdı. Öz sələfləri kimi Borçalıya xüsusi
önəm verən Şah Süleyman (1666 - 1694) 1674-cü ildə yenidən Qaxetə qayıdan
İraklini yanına çağırtdırdı.
Şahın İraklini Qaxetə hakim təyin edəcəyindən qorxuya düşən
Şahnəzər xan (Arçil) atası Şahnəvaz xanla (V Vaxtanq) məsləhətləşmədən
İmeretiyaya qaçdı. Hadisələri diqqətlə izləyən Süleyman şah, Şahnəvaz xanı
təcili olaraq yanına çağırtdırdı. Şahnəvaz xan yolda vəfat etdi və onu
Qumda,atası Rüstəm xanın yanında dəfn etdilər.
Süleyman şah Şahnəvaz xanın böyük oğlu XI Georgiyə də İslamı
qəbul etdirərək Şahnəvaz (II) adı ilə vali təyin etdi. Qaxetin idarəçiliyi isə
yerli qızılbaş əyanlarına həvalə olundu. Bu dövrdə Qaxetin şərq hissəsinə və ona
bitişik Azərbaycan torpaqlarına - Car - Balakənə xeyli Dağlı xalqlar
(ləzgilər,avarlar və s.). Atasından fərqli olaraq qızılbaşlara o qədər də
sədaqətli olmayan II Şahnəvaz xan səfəvilərə qarşı ittifaq bağlamaq məqsədilə
Osmanlı ilə, bəzi Avropa dövlətlərilə,hətta Roma papası ilə danışıqlar
apartırırdı. Onun bu xəyanətkar hərəkətlərinə cavab olaraq Süleyman şah 1688-ci
ildə II Şahnəvazı vəzifəsindən uzaqlaşdıraraq, İslamı qəbul edərək Nəzərəli xan
adını alan İraklini Tiflisə canişin göndərdi.
30 il qürbətdə yaşamış Nəzərəli xan (I İrakli) ömrünün xeyli
hissəsini Rusiyada yaşamış və burada şahzadə Nikolay adlandırılmışdı. Çar
Aleksey Mixayloviçin yanında nüfuz sahibi olsa da,1674-cü ildə onu Moskvadan
qovdular. Yalnız Səfəvi şahının mərhəməti nəticəsində o öz doğma vətəninə qayıda
bildi. Canişinlikdən uzaqlaşdırılmış II Şahnəvaz xan 4 il Nəzərəli xanla
mübarizə aparsa da özbaşına heç nəyə nail ola bilmədi. Əvvəlcə İmeretidə dolaşan
Nəzərəli xan Səfəvi taxtına yenicə çıxmış Şah Sultan Hüseynin (1694-1722) yanına
gəldi. Başı əfqan qiyamçıları ilə mübarizəyə qarışan Səfəvi şahı II Şahnəvaz
xanın təqsirindən keçdi və 1703-cü ildə verdiyi fərmanla Tiflisin idarəsini II
Şahnəvaz xanın qardaşı oğlu Vaxtanqa həvalə etdi. II Şahnəvaz xan isə
qızılbaşların Qəndəhar əyalətinə bəylərbəyi təyin olundu. Həmin ildə Nəzərəli
xanı da İsfahana gətirtdirən Şah Sultan Hüseyn onu sarayın qullarağası təyin
etdi. Nəzərəli xanın oğlu Davuda isə Qaxetin valiliyi tapşırıldı.
 Tiflisə canişin təyin edilən VI Vaxtanq Səfəvi qanunları
əsasında «Dəstur əl-əməl» adlı qanunlar külliyatı hazırlatdı. 1709-cu ildə
Vaxtanqın əmisi II Şahnəvaz xan Əfqan əmiri Mir Veys tərəfindən öldürüldü. Mir
Veys öz hərəkətinə haqq qazandırmaq üçün onun yaxasında gəzdirdiyi xaçı Şah
Sultan Hüseynə göndərdi. Şah Tiflisə rəsmi olaraq vali kimi II Şahnəvaz xanın o
birisi oğlu Keyxosrovu təyin etsə də onu əfqanlarla müharibəyə göndərdi. Tiflisi
isə əslində VI Vaxtanq idarə edirdi. Səfəvilərin başının əfqanlarla mübarizəyə
qarışmasından istifadə edən VI Vaxtanq Tiflis qarnizonunun qızılbaş başçılarını
sıxışdırmağa başladı.
Nəzərəli xanın ölümündən sonra Səfəvi şahı Qaxetə onun oğlu
İmamqulu xanı (gürcü tarixçiləri onu II David adlandırır) vali təyin etdi.
1711 - ci ildə Keyxosrov da Qəndəharda əfqanlar tərəfindən
öldürüldü. Şah Sultan Hüseyn VI Vaxtanqı yanına gətizdirirərək 1716-cı ildə ona
İslamı qəbul etdirdi və vali olaraq Tiflisə göndərdi. Lakin, hiyləgər Vaxtanq
hələ səfəvi sarayında olarkən rus elçisi Artemi Volınskinin vasitəsilə I Pyotrla
əlaqə yarada bilmişdi. 1722 - ci ildə I Pyotr Azərbaycanın Xəzərsahili
vilayətlərinə soxularkən gürcü knyazlarının toplantısını çağıran VI Vaxtanq
rusları müdafiə etmək fikrində olduğunu bildirdi. Lakin Səfəvilərə sadiq qalmağı
üstün tutan knyazlar onun fikrini rədd etdilər. Hətta Vaxtanqın oğlu Bakar da
atasının fikrinə qarşı çıxdı. Heç kəsls hesablaşmaq istəməyən, «Dəli Petroya»
hədsiz dərəcədə inanan VI Vaxtanq, öz süzereni - Səfəvi şahına xəyanət edərək
guya Gəncəyə gələcək rus ordularını qarşılamaq məqsədilə 40 minlik qüvvə
topladı.
1722-ci ilin martında əfqanlar İsfahanı tutub, Şah Sultan
Hüseyni taxdan saldıqdan sonra Rusiya daha da fəallaşdı və iyunun 18-də
Həştərxandan quru və dəniz yolu ilə Azərbaycana yürüş başladı. Bu zaman
qızılbaşlar səfəvi taxtına Şah Sultan Hüseynin oğlu II Təhmasibi taxta
çıxartdılar.
Ruslar Dərbənd yolu üzərində qızılbaşların müqavimətini dəf
edərək Azərbaycana soxuldular. I Pyotr Cənubi Qafqazın xristian əhalisinə elan
etdi ki, bu yürüşdə məqsəd onları müsəlman zülmündən xilas etməkdir.
1722-ci il avqustun 23-də Dərbənd şəhərinin naibi İmamqulu
bəy qala açarlarını I Pyotra təqdim etdi. Osmanlının rus qoşunlarının Xəzəryanı
bölgələr basqınına kəskin etiraz etməsi, Şirvanda hakimiyyəti ələ keçirmiş Hacı
Davudun rusların irəliləməsinin qarşısını almağa hazırlaşması I Pyotru geri
qayıtmağa məcbur etdi. 1722-ci ilin dekabrında polkovnik Şipov başda olmaqla
ruslar Rəşt şəhərini tutdu. Şah hökumətinin Şirvanda rus konsulluğu açmasına
etirazını nəzərə alan ruslar konsulluq Rəştdə açdılar.
1723-cü ilin iyulunda Bakı hakimi Məhəmməd Hüseyn bəyin
rusların təslim olmaq təklifinə rədd cavabı alan general-mayor M.Matyuşkin
iyulun 28-də Bakını işğal etdi. M.Matyuşkin Məhəmməd Hüseyn bəyin Hacı Davudla
əlbir olduğunu bəhanə edərək onu əvvəlcə Həştərxana, daha sonra isə sonra
Roqaçevskiyə sürgün etdirdi.
Bakıdan sonra Salyan da işğal edildi. 1723-cü il sentyabrın
12-də II Təhmasibin elçisi İsmayıl bəy şahdan icazəsiz Dərbənddən Gilana qədər
olan Xəzəryanı ərazinin Rusiyaya verilməsi haqqında Peterburq müqaviləsini
imzaladı. Rusiya guya bunun əvəzində əfqanlarla müharibədə Səfəvi şahına yardım
edəcəklərini vəd etdilər.
Səfəvilərin paytaxtı İsfahanın əfqanlar tərəfindən işğalı və
rusların Xəzərsahili vilayətləri tutması VI Vaxtanqı daha da cəsarətləndirdi.
Lakin «Azov yürüşü» zamanı Osmanlıdan güclü zərbə yemiş Pyotr ona qarşı hərbi
əməliyyat aparmaqdan çəkindi. 1724-cü il iyunun 12-də İstanbulda Rusiya-Osmanlı
müqaviləsi imzalandı. Bu müqavilə Dərbənd, Bakı, Salyan, Lənkəran, Rəşt və
Ənzəlinin Rusiyaya keçməsini təsdiq etdi. Xəzəryanı bölgələr istisna olmaqla
bütün Azərbaycan Osmanlılara keçdi. Şirvan Osmanlıların himayəsi altında
yarımmüstəqil xanlıq elan edildi.
İstanbul müqaviləsini reallaşdırmağa başlayan Osmanlılar 28
dekabr 1725 - ci ildə müqavilənin şərtlərinə əsasən işğal zonasına daxil olmayan
Ərdəbili də tutdular. Bakının tutulması şərəfinə Peterburqda, Ərdəbilin
tutulması şərəfinə isə İstanbulda atəşfəşanlıq təşkil olundu.
Bu müqaviləyə əsasən Borçalı da Azərbaycan
ərazisinin xeyli hissəsi kimi Osmanlı tərkibinə qatıldı. 1723 - cü ildə II
Təhmasib tərəfindən Tiflisə vali təyin olunan Məhəmmədqulu xan (Konstantin)
şəhəri osmanlıya təslim etməli oldu. Pyotra dərin ümid bəsləyən VI Vaxtanq 1200
nəfərlik heyətlə Peterburqa getsə də Rusiya sarayında çox soyuqqanlıqla
qarşılandı. I Pyotr hətta Vaxtanqla görüşü rədd etdi. İvane Cavxaşvilintn
sözləri ilə desək , «Rus imperatorunun Şərq xristianlarını himayə ilə bağlı vədi
Gürcüstan üçün bədbəxtliklə nəticələndi.Öz maraqları xatirinə Gürcüstanı savaşa
sürükləyən Pyotr onu düşmənə satdı və taleyin hökmünə buraxdı. O, hətta
aldatdığı bədbəxt VI Vaxtanqa yanında sığınacaq da vermədi».
|
