Ağqoyunlular dövründə
XV əsrin 60-cı illərinin
sonunda Azərbaycanda idarəçilik Bayandur boyundan olan Ağqoyunlu
xanədanına keçdi. XIV əsrin sonunda Ağqoyunlu siyasi birliyinin başçısı Bayandur
tayfasından olan Pəhləvan bəy idi. Onun varisi Qara Yuluq Osman bəy mərkəzi
Diyarbəkr olan Ağqoyunlu bəyliyinin əsasını qoydu. Qara Yuluq Osman bəy öz adına
pul kəsdirdi. Ondan sonra bəyliyə Əli bəy, sonra isə Cahangir Mirzə başçılıq
etmişdilər.
1467-ci il Muş döyüşündə
Qaraqoyunluları məğlub etmiş Həsən Padşah (1453-1478) Bağdada qədər olan geniş
ərazidə nəzarəti ələ keçirdi. Cahanşahın ölümünü eşidən Teymuri Əbu Səid
Qaraqoyunluları müdafiə məqsədi adı altında Azərbaycana qoşun yeritdi. Həsən
Padşah yeni düşmənlə mübarizə aparmaq üçün Şirvanşah Fərrux Yasar və Ərdəbil
hakimi Şeyx Heydər Səfəvi ilə ittifaqa girdi.
Teymurilərin Azərbaycanda
ənənəvi müttəfiqi sayılan Şirvanşah Teymuri Əbu Səidi ərzaqla təmin etməkdən
boyun qaçırtdı. Əlacsız qalan Əbu Səid Həsən Padşaha sülh təklif etdi. Bu
təklifi qəbul etməyən Həsən Padşah Mahmudabad yaxınlığında Teymurilər üzərində
qələbə qazandı.
Ağqoyunlu dövləti özünün ən
qüdrətli çağlarında Kürdən cənubdakı Azərbaycan torpaqlarını, indiki İran İslam
Respublikasının qərb hissəsini, İraqın, Gürcüstanın şərqini və Ermənistanı,
Türkiyənin şərqini və cənub-şərqini əhatə edirdi.
Teymuri Əbu Səid üzərində
qələbə qazanandan dərhal sonra Həsən Padşah Borçalıya ordu göndərdi. Gürcü
mənbələrində Həsən Padşahın Tavreş-Gilan adlandırılan sərkərdəsi
Ağqoyunlu-Qaraqoyunlu savaşlarından istifadə edərək, Tiflisi ələ keçirmiş gürcü
çarı Georgini darmadağın edəndən sonra yenidən Təbrizə qayıtdı.
Həsən Padşah Kiçik Asiyanın
şimal-şərqində yerləşən Trabzon imperiyasının (1204-1461) imperatoru IV İohannın
qızı Azərbaycan tarixində Dəspinə xatun adı ilə tanınmış Teodora ilə evlənmişdi.
Ağqoyunlular Trabzona öz mülkləri kimi baxırdı. Həsən Padşah Trabzondan
qayıdarkən Tiflisə gəldi və Konstantini gürcülərə hakim təyin etdi.
Azərbaycanın Qara dənizə
yeganə çıxış yolu olan Trabzonun Osmanlılar tərəfindən işğalı Həsən Padşahı
narahat etməyə bilməzdi. O, Osmanlı dövlətinə zərbə endirmək üçün Avropa ilə
diplomatik əlaqələr yaratmağa başladı. Osmanlılar Azərbaycanın Avropa ticarətinə
mane olurdu. Avropanın xristian dövlətləri Osmanlı dövləti ilə bağlı «arxadan
zərbə vurmaq» siyasəti yeridirdilər. Əslində Avropa ölkələri Həsən Padşahdan
Osmanlıya qarşı istifadə edirdilər. Həsən Padşah Osman bəyliyi, Kipr, Rados kimi
xırda dövlətlərlə ittifaqa girmişdi. Venesiya ilə Ağqoyunlu dövləti arasında
Osmalıya qarşı hərbi ittifaq bağlanmışdı. Venesiya ilə Ağqoyunlu arasında
bağlanan anlaşmaya görə 1472-ci ilin yazında Ağqoyunlu ordusu Osmanlıya qalib
gələrək, Aralıq dənizi sahilinə çıxdılar. Lakin Venesiyanın vəd etdiyi odlu
silah və artilleriya mütəxəssisləri gətirəcək gəmilər gəlib çıxmadı. Çünki
Venesiya bu zaman Ağqoyunludan gizli şəkildə Osmanlı ilə separat danışıqlar
aparmış və ondan ticarət imtiyazları qopara bilmişdi.
Osmanlı şahzadəsi
Mustafanın başçılıq etdiyi 60 minlik Osmanlı qoşunu Ağqoyunlu ordusunu Beyşehir
yaxınlığında məğlubiyyətə uğratdı.
1473-cü ilin baharında
osmanlılarla ağqoyunlular arasında hərbi əməliyyatlar yenidən başladı. Nəhayət,
1473-cü il avqustun 1-də Fərat çayı sahilində baş vermiş Malatya döyüşündə Həsən
Padşah qalib gələrək, Osmanlı sultanı II Mehmetin sülh təklifini rədd etdi.
1473-cü il avqustun 11-də Otluqbeli (Tərcan) döyüşündə Həsən Padşah odlu
silahlarla təchiz olunmuş Osmanlılar tərəfindən məğlub edildi. Mənbələrin
yazdığına görə, «Ağqoyunlular ona görə məğlub oldular ki, onlar belə top-tüfəng
davası görməmişdilər».
1472-1473-cü illər
savaşlarında ağqoyunlular məğlub olsalar da, II Mehmetin Azərbaycan torpaqlarını
işğal etməsinə imkan vermədilər.
Həsən Padşah osmanlılara
qarşı müharibədə ağqoyunlulara kömək etmədiyi üçün 1474-77-ci illərdə özünün
vassalı, gürcü hakimi Konstantin üzərinə yürüş etdi. Gürcüləri darmadağın edən
Həsən Padşah öz sərkərdəsi Xəlil bəy Bəkdaşini Tiflis də daxil olmaqla, Borçalı
hakimi təyin etdi. 1478-ci ildə Həsən Padşah vəfat etdi. Onun ölümündən xəbər
tutan Konstantin hakimiyyət boşluğundan istifadə edərək, Borçalı torpaqlarını
çapıb-taladı.
Həsən Padşahın ölümündən
sonra taxta çıxan oğlu Yaqub (1478-1490) borçalıların köməyinə gəldi və Xəlil
bəy Bəkdaşi fərasətsizlikdə suçlandı. Sultan Yaqub Dmanisidə möhkəmləndikdən
sonra Ahıskanı da yenidən Ağqoyunlu dövlətinə qatdı. 1485-ci ildə Dədəm Qorqud
dövrünün yadigarı olan Türk qalası Ağcaqala yenidən təmir edildi və
möhkəmləndirildi (Bu qala indi də Arıxlı kəndində qalır).
Atasının siyasətini davam
etdirən Sultan Yaqub Şirvanşahlara yaxınlaşıb qohum olsa da, Ərdəbil şeyxləri
ilə münasibət pisləşdi. Yaqub Mirzənin ölümündən sonra taxta çıxan oğlu
Bəysundur 1492-ci il Rüstəm Mirzə tərəfindən Bərdə yaxınlığında məğlubiyyətə
uğradıldı və taxta Rüstəm Mirzə (1492-1497) çıxdı. Ana babası Şirvanşah Fərrux
Yasardan kömək alsa da, Bəysundur 1493-cü ildə Əhər döyüşündə Rüstəm Mirzənin
qoşunları tərəfindən məğlub edilərək öldürüldü.
1497-ci ildə Rüstəm Mirzə,
Uzun Həsənin oğlu Uğurlu Məhəmmədin Osmanlı sultanı II Mehmetin qızından olan
oğlu Gödək Əhməd tərəfindən taxtdan salındı. Gödək Əhməd islahat keçirərək
şəriətə uyğun olmayan yeri və mülkiyyətləri ləğv etdi. Əbih Sultan və Qasım bəy
başda olmaqla onun siyasətindən narazı qalan iri feodallar Gödək Əhmədi taxtdan
saldılar. Taxt-tac uğrunda iki əmioğlu – Əlvənd və Murad arasında çəkişmə
başladı.
1500-cü ildə Baba Xeyrulla
dərvişin vasitəçiliyi ilə onların arasında Əbhər sazişi bağlandı. Sazişə görə
Qızılüzən çayı sərhəd olmaqla Azərbaycanın Kürdən cənubdakı torpaqları, Qarabağ
və İrəvan Əlvənd Mirzəyə, Ərəb İraqı, Fars, Kirman isə Murad Mirzəyə çatdı.
|
