Monqol ağalığı dövründə
Monqol ağalığı dövründə Borçalının bir çox yaşayış
məskənləri viran edildi. Bostanşəhər (Qaray; indiki Rustavi), Başkeçid (indiki
Dmanisi) şəhərləri xarabazarlığa çevrildi. Bu hücumlardan sonra Tiflis uzun
müddət özünə gələ bilmədi.
Yalnız Qazan xanın hakimiyyətə gəlişi ilə Hülakülər
dövlətində müsəlmanların vəziyyəti xeyli yüngülləşdi. O, atası Ərgün xanın da
vəziri olmuş Fəzlullah Rəşidəddinlə birlikdə dini, torpaq, vergi, məhkəmə,
rabitə və ticarət sahələrində islahatlar keçirdi. Qazan xan islam dinini qəbul
edərək, yerli əhalinin dəstəyini qazandı. Mahmud Qazan xan adını almış bu
hökmdar pul sikkələrinin üzərinə «Allah, Məhəmməd, Əli» sözlərini zərb
etdirdi.
Qazan xan vergi
islahatı ilə vergilərin növlərini, toplama üsullarını və vaxtını dəqiqləşdirdi.
Vergilərin toplanması mərkəzi divana tapşırıldı,vilayət hakimlərinin bu işə
müdaxiləsinə icazə verilmədi. Məhkəmə islahatında əsas məqsəd ölkədə hüquqi
özbaşınalıqlara, qanunsuzluqlara son qoymaq, şəriət qanunlarının aliliyini təmin
etdirməkdən ibarət idi. Qazi vəzifəsinə layiqli din xadimlərinin təyin
olunmasına, məhkəmələrdə həyata keçirilən əmlak alqı-satqısı işində qayda-qanun
yaradılmasına xüsusi fikir verilirdi. Qazi vəzifəsinə təyin olunanlardan qanuna
əməl edəcəklərinə dair iltizam alınırdı.
Ölkə ərazisində vahid
rabitə-poçt sistemi tətbiq edildi, hər 20 kilometrdən bir rabitə dayanacaqları –
yamlar yaradıldı. Yam rəislərinin ixtiyarına lazımi qədər məmurlar, qoşqu
vasitələri verildi. Rabitə xidmətləri üçün əhalidən vəsait tələb olunması qəti
qadağan edildi. Yollarda karvansaralar tikildi.
Mahmud Qazan xan öz yaxın adamlarından olan Novruz bəyi
Borçalıya canişin təyin etdi. Lakin tezliklə o, bu vəzifədən kənarlaşdırıldı və
edam olundu. Atası Ərgün xan tərəfindən boynu vurulmuş Dmitrinin oğlu Davidi
yanına çağıraraq, onu Tiflisə canişin təyin etmək istədiyini bildirdi. Lakin
David Mahmud Qazan xana qarşı qiyam qaldırmış sultan Orxanın yanına elçilər
göndərərək, ona tabe olmaq istədiyini bildirdi. Onun bu hərəkətindən qəzəblənən
Mahmud Qazan xan Davidin kiçik qardaşı Georgini canişin təyin etdi. David
qorxusundan Araqvi əyalətində gizləndi. Georginin ortancıl qardaşı Vaxtanq
Mahmud Qazan xanın yanına gələrək onu hakim təyin etməyi xahiş etdi. Öz fikrini
dəyişərək, Vaxtanqı hakim təyin edən Mahmud Qazan xan demişdi: «Doğrudan da
böyük qardaşın kiçik qardaşa tabe olması düzgün deyil».
Elxanilərin İslamı
dövlət dini elan etmələri Borçalı türklərinin vəziyyətini xeyli yüngülləşdirdi.
Gürcü hakimləri yenidən simvolik «taxta çıxma» mərasimini Tiflisdə deyil,
Kutaysda icra etməyə başladılar. Lakin bu hakimlər sonra Tiflisə gəlirdilər.
XIV əsrin sonlarında
Borçalı Əmir Teymurun hücumlarına məruz qaldı. Tiflisə hücum edən Əmir Teymur
onu döyüşsüz ələ keçirdi. Gürcü hakimi Baqrat ailəsi ilə birlikdə əsir düşdü.
Baqrat İslam dinini qəbul etdikdən sonra Əmir Teymurun ona qoşduğu 12 minlik
ordu ilə Tiflisə qayıtdı. O, Əmir Teymurun qorxusundan Qafqaz dağlarında
gizlənən oğlu Georginin köməyilə Borçalıda yerləşdirilmiş bu ordunu xəyanət yolu
ilə məhv edə bildi. Hindistadan qayıdan Əmir Teymur yenidən Borçalıya gələrək,
Şəmşəddilə qədərki əraziləri gürcü dəstələrindən təmizlədi. Yağlıca düzündə
qışlayan Əmir Teymurun orduları buradan Osmanlı sultanı Bəyazid üzərinə yeridi.
Ankara döyüşündə Osmanlı ordusunu məğlub edən Əmir Teymur Baqratdan sonra
hakimiyyətə gələn oğlu Georgiyə təcili olaraq yanına gəlməsini və İslam dinini
qəbul etməsini tələb edən fərman göndərdi. Rədd savabı alan Əmir Teymur Tiflisi
tutaraq ətraf əraziləri dağıtdı. Xüsusilə Dmanis qalası daha çox dağıntılara
məruz qaldı. Qorxusundan öz oğlunu bahalı hədiyyələrlə Əmir Teymurun yanına
göndərən Georgi ona öz itaətini bildirdi. Bütün Azərbaycan ərazisi kimi,
Borçalının da idarəsini oğlu Miranşaha tapşıran Əmir Teymur yenidən Orta Asiyaya
qayıtdı və Çinə yürüş zamanı öldü.
Əmir Teymurun
ölümündən sonra nəinki Azərbaycanda, eləcə də bütün Orta Şərqin tarixində mühüm
yer tutmuş Qaraqoyunluların yüksəlişi başladı.
Mənşəcə Oğuz
türklərindən olan Bayram Xoca Qaraqoyunlu sülaləsinin banisi olmuşdur. Orta
əsr mənbələri Qaraqoyunlu birliyinə daxil olan tayfaların adlarını (baharlı,
ağaçərili, alpout, kəngərli, çakırlı və s.) erkən orta əsr hadisələri ilə bağlı
çəkirlər. XIV yüzilliyin sonlarında Qara Məhəmməd (1380-1389) tərəfindən
Qaraqoyunlu birliyinin əsası qoyuldu. 1387-ci ilin yazında, Çapaqcur döyüşündə
Qara Məhəmməd Əmir Teymurun hərbi qüvvələrini məğlub etdi. Lakin onun ölümündən
sonra Əmir Teymurun orduları Qaraqoyunlu birliyinin mərkəzi olan Van şəhərini
tutdular.
Qaraqoyunlu birliyinə
başçılıq edən Qara Məhəmmədin oğlu Qara Yusifin və paytaxtı Bağdad olan
Cəlairilər dövlətinin sultanı Əhmədin birləşmiş qüvvələri 1394-cü ildə Bağdad
yaxınlığında Teymur tərəfindən məğlub edildi. Qara Yusif Teymur əleyhinə
ittifaq yaratmaq məqsədilə Sultan Əhməd Cəlairilə birlikdə Misrə getdi. Misir
məmlük sultanı Berkuk onları yaxşı qarşılasa da onun varisi Fərəc Əmir Teymurun
əmri ilə Qara Yusiflə Sultan Əhməd Cəlairini həbs etmişdi.
Əmir Teymurun ölümündən sonra Qara Yusiflə Sultan Əhməd
Cəlairi Azərbaycana qayıtdılar. Təbrizdə möhkəmlənən Sultan Əhməd ilk növbədə
Əmir Teymura qarşı mübarizədə qətiyyətlə müqavimət göstərmiş Əlincə
qalasının bərpa edilməsi və vergiləri azaltmaq haqqında fərman verdi.
Lakin verdiyi vədlərə əməl etmədiyindən Teymurun
Azərbaycana hakim təyin etdiyi Miranşahın oğlu Əbubəkr Təbrizə yaxınlaşanda
şəhər əhalisi Sultan Əhməd Cəlairiyə köməklik göstərmədi. Sultan Əhməd Bağdada
qaçdı. Təbrizlilərin köməyinə yetişən Qara Yusif 1406-cı ilin payızında
Şənbi Qazan yaxınlığında Orta əsr müəlliflərinin yazdıqlarına görə «bir qılınc
zərbəsi ilə fili şaqqalayan» Əbubəkrlə təkbətək döyüşdə onu yendi və Teymuri
ordularını darmadağın etdi. 1408-ci ildə Təbriz yaxınlığında, Acıçay (Sərdrud)
sahilində oğlu Əbubəkrin qisasını almağa gələn Miranşahın ordusu da Qara Yusif
tərəfindən darmadağın edildi və Miranşah öldürüldü. Teymurilərin Azərbaycanda
hakimiyyətinə son qoyuldu.
Keçmiş müttəfiqi Qara Yusifin nüfuzunun artmasından
qorxuya düşən Sultan Əhməd Cəlairi ona qarşı tarix kitablarımızda «mahir
diplomat» kimi təqdim olunan,əslində isə öz hakimiyyətini qorumaq naminə hər cür
rəzilliyə boyun əyən, özünü «Teymurun doqquzuncu qulu» saymış Şirvanşah
İbrahimlə ittifaqa girdi. Şirvanşah İbrahim Sultan Əhmədə oğlu Kəyumərsin
başçılıq etdiyi hərbi dəstə göndərdi. Lakin onların birləşməsinə imkan verməyən
Qara Yusif Kəyumərsin başçılıq etdiyi ordunu darmadağın etdi, onun özünü isə
əsir aldı. Kəyumərsin cavanlığına qıyman Qara Yusif tezliklə onu
azadlığa buraxsa da, Kəyumərsini guya öz doğma atası Qara Yusiflə işbirliyində
suçlayaraq edam etdirdi. Qara Yusif 1410-cu ildə II Şənbi-Qazan döyüşündə Sultan
Əhmədi məğlubiyyətə uğratdı. 1410-cu ildə paytaxtı Təbriz şəhəri olan,
Şirvanşahlar dövləti istisna olmaqla bütün Azərbaycan torpaqlarını, indiki
Türkiyə Cümhuriyyətinin şərq əyalətlərini, indiki Gürcüstanın şərqini
(Borçalını), indiki Ermənistanı, Qərbi İran və İraqı əhatə edən Azərbaycan -
Qaraqoyunlu dövləti yarandı. Ali idarəçilik Qara Yusifdə olsa da, təngələrdə
(pullarda) oğlu Pirbudağın adı göstərilirdi. Qara Yusif güclü atlı qoşun
yaratmışdı.
Şirvanşah I
İbrahimin oğlu Kəyumərsi qoşunla Sultan Əhməd Cəlairiyə yardıma göndərməsi
onunla Qara Yusif arasında düşmənçiliyə gətirib çıxarmışdı. I İbrahim Şəki
hakimi Seyid Əhməd və Kaxetiya çarı II Konstantinlə birlikdə Qara Yusifə qarşı
koalisiya yaratdı. 1412-ci ilin payızında Şirvanşah və onun müttəfiqlərinin
birləşmiş qüvvələri ilə Qara Yusifin qoşunu arasında Kür çayı sahilində bir ay
davam etmiş döyüş oldu. I İbrahim, Seyid Əhməd və II Konstantin məğlub olaraq
əsir düşdülər. Şirvanşah İbrahimi taxtda öz yanında oturdan Qara Yusif onu 1200
İraq tüməni bac ödətdirdikdən sonra əsirlikdən azad etdi. Lakin İbrahim Qara
Yusifdən vassal asılılığını qəbul etmək müqabilində Şirvanı idarə etmək hüququ
da aldı. Lakin ona qoşularaq Qara Yusifə qarşı çıxmış müttəfiqlərinin aqibəti
daha acınacaqlı oldu. Seyid Əhməd və 300 gürcü aznauru ilə birlikdə II
Konstantin edam edildilər. Hələ 1407-ci ildə gürcü dəstələrini öz ərazilərindən
qovmuş Borçalı türkləri 1416-cı ildə Qara Yusifin hakimiyyətini tanıdılar.
Borçalıda möhkəmlənən Qara Yusif Üç qalanı (gürcücə Samtsxe) da tutdu.
Ucan qalasında
Teymurilərlə döyüşdə aldığı yaradan vəfat edən Qara Yusifin yerinə oğlu Qara
İsgəndər hakimiyyətə gəldi. II Konstantinin qardaşı oğlu və varisi I Aleksandr
Qara İsgəndərdən vassal asılılığını qəbul edərək, ona xərac ödəməyə razı oldu.
Qaraqoyunlu
dövlətində hakimiyyət uğrunda iki qardaş – Qara İsgəndərlə Cahanşah arasında
gedən mübarizədən istifadə edən hiyləgər I Aleksandr Dağ Borçalısında və Loruda
türkləri sıxışdırmağa başladı. 1435-ci ildə Qara İsgəndərin Teymuri Şahruh
tərəfindən məğlub edildiyini eşidən kimi I Aleksandr oğlu Dimitrini bahalı
hədiyyələrlə Muğana, Şahruhun yanına göndərdi. Cahanşahı Qaraqoyunlu taxtına
oturdan Şahruh Səmərqəndə qayıtdı. 1440-cı ildə Cahanşah xəyanətkar gürcü
hakimini cəzalandırmaq məqsədilə Borçalıya gəldi. Tiflis Qaraqoyunlular
tərəfindən tutuldu. Hakimiyyətdən əl çəkən I Aleksandr, 1442-ci ildə başını
qırxtdıraraq monastıra getdi. Onun yerinə hakimiyyətə gələn oğlu VI Vaxtanq bir
neçə dəfə Cahanşah tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradıldı.
1447-ci ildə Şahruxun
ölümündən sonra Teymuri dövləti daxilindəki çəkişmələrdən istifadə edən Cahanşah
1453-cü ildə İran və İraqda bir sıra əraziləri, 1457-ci ildə Xorasanı, 1458-ci
ildə Teymurilərin mərkəzi Heratı tutdu. Hürufiliyin fəal üzvlərindən olan
Cahanşah həm də şair idi və Həqiqi təxəllüsü ilə gözəl şerlər yazırdı. Dövrümüzə
onun Azərbaycan türkcəsində divanı gəlib çatmışdır.
Cahanşahın XV əsrin
60-cı illərində mərkəzi hakimiyyəti möhkəmlətmək cəhdləri nəticəsiz qaldı.
Çünki, feodal çəkişmələri, sülalə üzvlərinin tez-tez baş verən qiyamları dövləti
zəiflədirdi. Cahanşah 1467-ci il noyabrın 11-də Muş düzündəki döyüşdə Ağqoyunlu
Uzun Həsən tərəfindən məğlub edildi. Qaraqoyunlu dövlətinin süqutu daha da
sürətləndi. 1468-ci ilin yazında Cahanşahın oğlu Həsənəlini də məğlub edən Uzun
Həsən Qaraqoyunlu dövlətinin varlığına son qoydu.
|
