XIII əsrdə Misirdə faktiki hakimiyyət Burcoğlu
(Borçalı) nəslindən olan qıpçaq türklərinin əlində idi
Monqol yürüşü ərəfəsində Azərbaycanda zəifləmiş
Eldənizlər və Şirvanşahlar dövlətləri, Marağada isə Rəvvadi Ağsunquri nəsli
hakimiyyətdə (1108-1227) idi. 1220-ci ildə Zəncan, Ərdəbil, Sərabı tutan
monqollar Təbrizdən xərac alıb, Muğana getdilər. Muğandan keçən monqollar
Arrana, oradan da Gürcüstan üzərinə yeridilər.
Atabəy Özbək ümumi düşmənə qarşı mübarizə
aparmaq məqsədilə gürcü çarı IV Georgi Laşaya göndərdiyi məktubda yazırdı: «Bu
gündən biz bir-birimizə kömək etməli, yardım göstərməliyik. Artıq bu qədər
dağıntılar, ölümlər və xarabazarlıqlar bəsdir».
Lakin Atabəy Özbəyin xəbərdarlığına əhəmiyyət
verməyən dikbaş gürcü çarı 1221-ci ildə Tiflis yaxınlığında monqollar tərəfindən
darmadağın edildikdən sonra Atabəy Özbəklə ittifaq yaratmağa razı oldu. Bunu
eşidən monqollar Şəmkirçayın sağ qolu olan Girdimançay sahilində müttəfiqlərin
ordusunu məğlubiyyətə uğratdılar. 1221-ci ilin əvvəllərində geri qayıdan
monqollar ikinci dəfə Təbriz hakimi Şəmsəddin Tuğrayidən xərac alıb, Marağanı
talan etdilər. Sonra Beyləqanı talan edən monqollar müdafiəyə yaxşı hazırlaşmış,
Gəncədən xərac alıb şəhərə girmədən Gürcüstana getdilər. Gürcüstandan dönüb
Şirvana hücum etdilər. Ərəb tarixçisi İbn əl-Əsirin yazdığına görə, Şamaxı
əhalisinin kökünü kəsən monqollar 1222-ci ildə Şamaxıdan şimala üz tutdular.
Onlar Dərbəndin alınmazlığını görüb, bələdçilər vasitəsilə dağ cığırlarını
keçib, 1223-cü ildə Kalka çayı sahilində rus-qıpçaq qoşununu məğlub etdilər.
Volqaboyunda bulqarlarla döyüşdə məğlub olan monqollar öz yurdlarına
qayıtdılar. Monqolların birinci yürüşü kəşfiyyat xarakteri daşısa da,
Azərbaycanın ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatına ağır zərbə vurdu.
Monqolların ardınca 1223-cü ildə gürcülər
Azərbaycana hücum etdilər. Bu zaman Gəncə qarət olundu. Monqollar tərəfindən
məğlub edilmiş qıpçaqlar əvvəlcə öz soydaşları Rəşidin hakim olduğu Dərbəndə,
oradan da digər soydaşları Qaş-Qaranın hakim olduğu Gəncəyə pənah gətirdilər.
Qaş-Qara onları Göyçə gölünün sahillərində öz soydaşlarının yanında
məskunlaşdırdı.
1225–ci ildə Cənubi Qafqaza monqollar
tərəfindən ölkəsi işğal edilmiş Xarəzmşah Məhəmmədin oğlu Cəlaləddin yürüş
etdi. Onun məqsədi burada monqollara və onların müttəfiqlərinə çevrilən
erməni-gürcü feodallarına qarşı müsəlmanların ittifaqını yaratmaq idi. Marağanı
tutan Cəlaləddin əhalinin rəğbətini qazanmaq üçün şəhərdə bərpa işinə başladı.
Cəlaləddin Marağadan Təbrizə hərəkət etdikdə Atabəy Özbək Gəncəyə, oradan da
Əlincə qalasına qaçdı.
Atabəy Özbəyin ölümü ilə 1225-ci ildə Eldənizlər
dövləti süqut etdi. Təbriz Cəlaləddinə tabe olduqdan sonra Atabəylərin Gəncədəki
canişini şəhəri Cəlaləddinin sərkərdəsinə təslim etdi. Şirvanşah isə ildə 100
min dinar xərac vermək şərti ilə Cəlaləddinin vassalı oldu. 50 min çadırdan
ibarət qıpçaq tayfası Cəlaləddinə xidmət etməyə razılıq verdi. Azərbaycanın
vəziri Şərəf əl-Mülkə tapşıran Cəlaləddin 1226-cı ildə Qarni yaxınlığında
erməni-gürcü ordularını darmadağın edərək, Tiflisi ələ keçirdi. İndiki
Gürcüstanın qərbinə qaçan çariça Rusudan Daryal darvazalarını açaraq, şimal
xalqlarını ona qarşı qaldırdı. Cəlaləddin indiki Bolnisidə düşərgə salmışdı. O,
buradan Tiflis üzərinə yeriyərək gürcüləri pərən-pərən saldı. Lakin Cəlaləddin
monqollara qarşı müsəlmanların birliyini yarada bilmədi.
Monqollar 1231-ci ildə Azərbaycana ikinci
dəfə yürüş etdilər. Marağanı tutan monqollar Təbrizdən yenə xərac alıb, bir çox
tanınmış sənətkarları paytaxt şəhəri olan Qaraqoruma göndərdilər. 1235-ci ildə
monqollar Gəncə şəhərini mühasirəyə alıb, qala divarlarını dağıtdılar. Əhalinin
güclü müqavimətini görən monqollar bir həftə şəhərə girməyə cürət etmədilər. Bir
çoxları monqolların əlinə düşməmək üçün ailəsi ilə birlikdə özlərini
yandırmışdı. 1235–ci ildə şəhər ələ keçirildi və sağ qalan əhaliyə divan
tutuldu. Gəncə 4 il xaraba qaldı. Güclü müqavimətə baxmayaraq, Şəmkiri, Tovuzu
və Bakını tutan monqollar 1239-cu ildə Dərbəndi də ələ keçirib, Azərbaycanın
işğalını başa çatdırdılar. Azərbaycan Batı xan tərəfindən əsası qoyulan Cuçi
ulusunun tərkibinə qatıldı. Çox ağıllı və uzaqgörən dövlət xadimi olan Batı öz
iqamətgahını Volqa çayının qolu olan Axtuba sahilində salmışdı. 1248-ci ildə
Batının rəqibi, daha çox gürcülərə, yunanlara və ermənilərə arxalanan Quyuk xan
zəhərlənərək öldürüldü. 1251-ci ildə onun yerinə Batının dostu Münke xaqan elan
olundu. Münke xaqanın anası Suyurkuk – teni - bikə xristian dininə qulluq
edirdi. Bütün dinləri «özünün beş barmağı kimi bərabər olmasını» iddia etməsinə
baxmayaraq, Münkenin anasının səyi nəticəsində xristian gürcülər və ermənilər
monqolların ən yaxın dostları elan olundu.
Hələ XIII əsrin 30-cu illərində monqol xaqanı
Ugedeyin Qaraqorumdakı iqamətgahına gedən gürcü knyazlarından biri – Samsxe
atabəyi onunla ittifaq bağlamışdı. Onu mehribanlıqla qəbul edən xaqan tatar qızı
ilə evləndirdi. Bunun ardınca digər gürcü və erməni knyazları da Qaraqoruma
gedərək, monqollara öz itaətkarlıqlarını bildirdilər. Nəticədə, müsəlmanlara
qarşı monqol-erməni-gürcü ittifaqı yarandı.Erməni kilsə rəssamları hətta
monqollara xoş gəlmək üçün çəkdikləri ikonalarda Həzrəti İsanı qıyıqgözlü və
monqol kişilərinin hörüklü saçları ilə təsvir edirdilər. 1243-cü ildə Rum Səlcuq
sultanının monqollar tərəfindən məğlub edilməsi xristian-monqol ittifaqını daha
da möhkəmləndirdi. Müsəlmanlara qarşı müharibəni daha da şiddətlə davam etdirən
monqollar özlərinin erməni-gürcü müttəfiqləri ilə birlikdə 1245-ci ildə Dəməşq
(Şam) ətrafına qədər irəlilədilər. Mesopotamiyadan sıxışdırılan müsəlman türklər
Misrə – öz soydaşları və dindaşları olan məmlüklərin yanına pənah apardılar. Bu
dövrdə Misirdə faktiki hakimiyyət Burcoğlu (Borçalı) nəslindən olan qıpçaq
türklərinin əlində idi. Cəlaləddinin kəngərlərdən təşkil olunmuş ordusunun
qalıqlarını qəbul edən Burcoğluları 18 oktyabr 1244-cü ildə Qəzza yaxınlığında
xaçlıları darmadağın etdilər. 1250-ci ildə isə Nil çayı mənsəbinə soxulmaq
istəyən fransızlar məğlub edildi və onların kralı IX Lüdovik əsir alındı. Bundan
sonra Misirdə Əyyubiləri hakimiyyətdən uzaqlaşdıran Burcoğluları öz
nümayəndələrini taxta çıxartdılar.
Ali monqol xaqanı Minkenin qardaşı Hülakü xanın
başçılığı ilə 1256-cı ildə monqolların Azərbaycana üçüncü yürüşü baş verdi və
həmin ildə Azərbaycan tabe edildi. 1258-ci ildə Bağdadı ələ keçirən Hülakü
Abbasilər xilafətini süquta uğratdı. Şəhər beş gün qarətçilərin ixtiyarına
verildi. Bütün xristianlar sevinc içərisində idilər. Hülakü xan xəlifənin
sarayını nəsturilərə bağışladı. Məscidləri «xaç suyuna çəkən» keşişlər onları
kilsələrə çevirirdilər. Kilikiyanın erməni çarı V Hetum və onun kürəkəni –
Antioxiya knyazı VI Boemund monqollara qoşuldular. Müsəlmanların qəhrəmancasına
müdafiə olunmalarına baxmayaraq, Dəməşq və Hələb 1260-cı ildə
monqol-erməni-gürcü qoşunları tərəfindən işğal olundu. İndi onların əsas
məqsədləri Qüdsü ələ keçirmək idi. Hülakü xanın sorağı İtaliya və Fransaya qədər
gedib çatmışdı. Onu və arvadını xristianlığı Roma imperiyasının dövlət dini elan
etmiş Konstantinə və arvadı Yelenaya bənzədirdilər.
|
