Səlcuqların gəlişindən sonra... Azərbaycan əhalisinin zorla türkləşdirildiyini iddia edənlər rus-erməni dəyirmanına su tökür
919-cu ilin iyulunda Ərdəbil yaxınlığındaki döyüşdə
Munisin başçılıq etdiyi xilafət ordusu Sacoğlu Yusifi məğlub edərək əsir tutdu.
Lakin bu heç də Azərbaycanın yenidən xilafət tərkibinə qatılması demək deyildi.
Hakimiyyəti ələ keçirən Sacoğlu Yusifin silahdaşı Subuk əl-Farikinin başçılığı altında
Azərbaycanı işğal etməyə gələn xilafət ordusunu geri oturtdu və xəlifədən Sacoğlu
Yusifin azadlığa buraxılmasını tələb etdi. Vaxtı ilə Sacoğlu Yusifi əsir tutmuş
Munis özü xəlifədən onun azadlığa buraxılmasını xahiş etdi. İbn Miskaveyhin yazdığına
görə, Sacoğlu Yusifin
şərəfinə sarayda böyük ziyafət və təntənəli qəbul təşkil edən xəlifə onu Azərbaycan
hökmdarı kimi tanımağa, Rey vilayətini ona verməyə məcbur oldu. Sacoğlu Yusifin
həbsdə olduğu vaxt Azərbaycanın qərb torpaqlarına basqınlar təşkil etmiş erməni başçıları
Aşot və Qaqiq Sacoğlu Yusifin qorxusundan Azərbaycan xəzinəsinə ödəyəcəkləri dövlət
vergilərini ikiqat artırmağa razı oldular. Bu dövrdə xəlifənin öz sarayında da Sacoğlu
Yusifi xilafətin bütün Şərq vilayətlərinin hökmdarı hesab edirdilər. Əhməd Kəsrəvi
Təbrizi Sacoğlu Yusif haqqında qeyd edir ki , «Sacoğlu Yusif Azərbaycanın böyük və qüvvətli
hökmdarlarından biri olmuşdur». Sacoğlu Yusif eyni zamanda şer də yazırdı. Onun
xəlifənin zindanında olduğu zaman yazdığı şerlərindən bəzi parçalar qalmışdır. Sacoğlu
Yusif bu beytlərdə ölümdən qorxmadığını göstərir. O, dəfələrlə yaxşılıq etdiyi adamların
ona pis əməllərlə cavab verdiklərindən şikayətlənir. Sacoğlu Yusifin Azərbaycanda
müstəqil olması Bağdadda xəlifə sarayını təşvişə salırdı. 926-cı ildə xəlifə Müqtədir
vəziri əl-Xasibiyə əmr etmişdi ki, Sacoğlu Yusifi Azərbaycandan Bağdada çağırsın
və qərmətilərlə müharibəyə göndərsin. Azərbaycan
hakiminin xəlifənin bu göstərişini qəbul etməsinin müəyyən səbəbləri var idi. Sacoğlu
Yusif qərmətilər üzərində qələbə çaldıqdan sonra Bağdada xəlifə üzərinə hücum etməyi qərara almışdı. Sacoğlu Yusifin Bağdada yaxınlaşması
sarayda narazılığa səbəb olduğuna görə, o, Bağdada çatmamış təcili olaraq Vasit
şəhərinə göndərildi. Sacoğlu Yusif öz qoşunları ilə Bəhreyində qərmətilərin başçısı
Əbu Tahir Cənnabinin üzərinə hücum etməli idi. 927-ci il dekabr ayının 27-də Kufə
şəhərinin qapıları qarşısında Sacoğlu Yusifin qoşunları ilə Əbu Tahir əl-Cənnabinin
qoşunları arasında müharibə
başlamışdı. Sacoğlu Yusif döyüşün əvvəlində qərmətilərin gücünə əhəmiyyət
vermədi. Sacoğlu Yusifin qoşunları bütün günü ox atışması ilə qərmətilərə çoxlu
tələfat versə
də, axşama yaxın Sacoğlu Yusif yaralandı və əsir düşərək Əbu Tahirin əlinə keçdi.
Sacoğlu Yusif həbs olunduğu çadırdan çıxıb döyüşlərin nə cür getməsini seyr etdiyi
zaman Əbu Tahir onun qaçmaq istədiyini zənn edərək öldürülməsini əmr etdi.
Sacoğlu Yusifdən sonra onun soydaşı Sultan Mahmud
Qəznəvi İslam dünyasını parçalamağa yönəlmiş
qərmətilər hərəkatını yatırtdı. 1054-ci ildə isə indiyə qədər Türk qılıncının
kölgəsində yaşayan Abbasilər xilafəti
bu dəfə başqa bir Türk
səltənətinin
- Səlcuqluların kölgəsinə sığınmaq məcburiyyətində qaldı.
XI yüzilliyin
ortalarından başlayaraq, Yaxın və Orta Şərqin, eləcə də Azərbaycanın tarixində yüz
ilə qədər davam etmiş yeni bir dövr–Səlcuqlu erası başlayır. Bu bölgənin ən qədim
sakinləri olan türklər daima olduqları siyasi hakimiyyətin
ən uca zirvəsinə yenidən çıxmaları ilə yanaşı, nəinki Türklüyü, həm də İslam dinini
qorumaq məsuliyyətini öz çiyinlərinə götürmüş oldular. Sovet tarixşünasları bu dövrün
araşdırılmasında
qəsdən laqeydlik göstərir, erməni-yunan-gürcü tarixçiləri bu dövrü lənətləmək, «sapı özümüzdən olan baltalar» isə Azərbaycan
tarixinin bu
şanlı dövrünü
«doğramaqla», aşağılamaqla
məşğul idilər. «Rus-erməni bülövü ilə ovxarlanmış bu baltalar»
Səlcuqluların Azərbaycanı və digər əzəli Türk yurdlarını guya «işğal» etdiklərini yazır, Azərbaycan əhalisinin
Səlcuqluların gəlişindan sonra zorla türkləşdirildiyini iddia edirdilər. Lakin bu «tarixçilər»
unudurdular ki, həmişə himayəyə götürdükləri xalqları ədalətlə idarə etməyə çalışan,
onların mədəniyyətlərini inkişaf etdirməyə çalışmış Böyük
Türk hökmdarları bu dəfə də dini çəkişmələrdən
əziyyət çəkən ərəbləri, farsları qorumuş, onların dillərinin sarayda, yazışmalarda
istifadə edilməsinə mane olmamışdılar. Məhz Səlcuqlular dövlətinin quruluşu ilə bir tərəfdən
Fatimilər, digər tərəfdən Buveyhilər tərəfindən sıxışdırılan Abbasilər xilafəti
yenidən öz rəsmi mövqelərini bərpa edə bildilər.
Xaçlılara qoşularaq, Borçalıya (Tiflis
və Dmanis əmirliklərinin ərazilərinə), eləcə də digər Azərbaycan torpaqlarına göz dikən erməni və gürcü feodallarının
arzularının gözlərində qalmaları da
Səlcuqların
adı ilə bağlıdır.
Bu məqaləmizdə Səlcuqlar dövlətinin
qurulmasından, daha sonra isə onun məşhur hökmdarlarından bəhs edəcəyik.
Səlcuğun atası Tokak (qədim türk dilində «dəmir ox» deməkdir ) oğuzlar içərsində İslamı ilk qəbul edənlərdəndir. O, X yüzilliyin əvvəllərində Xəzər xaqanlığının ordusunda qulluq edirdi. «Bir
dəfə Xəzər yabqusu müsəlmanlara qarşı yürüş təşkil edərkən, Tokak onu bu hərəkətdən
çəkindirmək istədi. Mübahisə zamanı yabqu Tokakı qılıncla yaraladı, Tokak isə onu
toppuzla vurub atdan saldı». Bu hadisə yabqunu müsəlmanlar üzərinə hücumdan çəkindirdi.
«Kaftar kimi öz yuvasına çəkilən yabqu etdiyi hərəkətdən utanaraq, Tokakdan üzr
istədi. Tokakın oğlu Səlcuq yetkinlik yaşına çatdıqda yabqu türklərə başçılığı ona
tapşırdı». Yabqunun arvadı tez-tez ərinə Tokakoğlu Səlcuqdan çəkinməyi, ona möhkəmlənməyi
qadağan etməyi təlqin edirdi.
«Bu fikrini
Səlcuqdan da gizlətməyən qadın onun yanında yenə ərinə dedi:
«Mülk elə ənamdır ki, onu bölmək olmaz. Səlcuğu öldürməsən,
ona ölüm piyaləsi içirtməsən, hakimiyyət bulağın təmizlənməyəcək, şəfəqi parlamayacaq.
O, səni məhv edərək,
paytaxtını əlindən alacaq». Bunu eşidən Səlcuq
935-ci
ilin mayında «öz atını yəhərlədi və ordusu ilə İslam ölkəsinə gəldi». «İslamın hənəfilik
təriqətini qəbul etməklə xoşbəxtliyə qovuşan Səlcuq bəy Cənd vilayətində yerləşərək, buradakı kafirləri qovdu». Bir gecə
o öz yuxusunda gördü ki, tonqalından qopan qığılcımlar həm Şərqə, həm də Qərbə doğru
uçur. O, səhərisi günü münəccimlərdən bu yuxusunu yozmağı xahiş edir. Münəccim deyir:
«Sənin nəslindən olanlar
çox uzaq ölkələrə hökmran olacaqlar». Səlcuq bəy 107 il yaşadı və Haqqın dərgahına
qovuşarkən özündən sonra
5 oğul
qoydu; İsrail Arslan, Mikayıl, Musa Yabqu,
Yusif və Yunus. Səlcuğun böyük oğlu Mikayıl kafirlərlə döyüşdə öldürüldükdən sonra,
qardaşı İsrail Səlcuqoğullarına başçı seçildi. Mənbələrə görə, Türk-İslam dünyasının görkəmli şəxsiyyətlərindən olan
Sultan Mahmud Qəznəvi «Buxaraya gedərkən yolda Qınıq tayfasına rast gəldi. O, bu
tayfanın başçısı İsrail ibn Səlcuğu yanına çağırtdırdı.Öz gücünə görə heç də Sultan
Mahmuddan geri qalmayan İsrail Arslan demişdi: «Əgər sultanın filləri varsa, bizim də onları dəlmə-deşik edə biləcək oxlarımız var». Bununla belə,
300 atlı ilə Səmərqəndə sultanın buyruğuna gələn Səlcuqoğlu İsraillə Sultan Mahmud Qəznəvi arasında belə bir söhbət
oldu:
«Mahmud: Biz
Hindistana qazavata getməyə məcbur olarkən
bütün İslam dünyası bu yürüşdə iştirak edir və nəticədə Xorasan təhlükə altında
qalır. Biz sizinlə ittifaq bağlayaraq Xorasana yerləşməyinizi istəyirik.
İsrail Arslan: Sultan bizə inana bilər.
Mahmud:
Əgər
qoşuna ehtiyacım olarsa, mənə necə kömək edə bilərsiniz?
İsrail Arslan öz oxqabını çıxardaraq deyir: Əgər mən bunu öz tayfama göndərsəm, 30 min atlı gələr.
Mahmud: Mənə
daha çox qoşun lazım olsa necə?
İsrail Arslan:
Əgər
mən bir ox da göndərsəm, yenə 10 min atlı köməyinizə gələr.
Mahmud:
Mənə
daha çox qoşun lazım olsa necə?
İsrail Arslan:
Əgər mən bu oxlardan birini də Balxana göndərsəm, daha 10 min
atlı köməyinizə gələr.
Mahmud:
Mənə
bundan da çox qoşun lazım olsa necə?
İsrail Arslan: Bu oxu Türküstan ellərinə göndərsən, 200 min atlı köməyinə gələr !»
Bu söhbətdən sonra Səlcuqoğullarının gücünə bələd
olan Sultan Mahmudun vəziri ona belə bir məsləhət verdi: «Onların hər birinin baş
barmaqlarını kəsdir ki, sənə xəyanət etməyi ağıllarına belə gətirməsinlər». Sultan
Mahmud ona belə cavab verdi: «Həqiqətən sən çox insafsız adamsan. Heç bir günah
işlətməmiş müsəlmanlara qarşı mən belə bir cinayət işlədə bilmərəm». Lakin az sonra
vəzirinin dedi-qodularına
inanan Sultan Mahmud Qəznəvi 1025-ci ildə İsrail bəyi həbs etdirərək, Multan vilayətində
yerləşən Kalicar qalasına saldırdı. Səlcuqoğullarının yeddi il həbsdə qalmış İsrail
bəyi qaçırtmaq təşəbbüsləri boşa çıxdıqda, o öz soydaşlarına belə vəsiyyət etdi:
«Daha mənə güvənməyin. Mənim qardaşlarıma əmrimi və vəsiyyətimi çatdırın.
Qoy onlar sultanın bizə verdiyi Xorasanı fəth etmək üçün əllərindən gələni etsinlər. Lakin
bu sultana (Mahmud Qəznəviyə) inanmayın. Çünki bu sultan qul oğludur və şanlı şəcərəyə
malik deyildir.
(Mahmud Qəznəvinin atası Subuktəkin Samanilərin qulamı
olmuşdu) Türküstana tam yiyələnməyincə qılıncınızı qına qoymayın». Səlcuqoğlu Mikayıl
qardaşının vəsiyyətinə əməl edərək, Xorasanda möhkəmləndi. Mikayılın ölümündən sonra
türklər onun oğulları Toğrul bəy və Çağrı (qədim türk dilində Şahin deməkdir) ətrafında
birləşdilər. Səlcuqoğullarının artan nüfuzundan qorxuya düşən Sultan Məsud Qəznəvi onlara qarşı Bəydoğdunun
başçılığı altında ordu göndərdi. 1035-ci ilin iyulunda Səlcuqoğlu Toğrul bu ordunu darmadağın
etdi. Sultanın darmadağın edilmiş orduları Nişapur şəhərinə çəkildi.
Avqust
ayında isə Sultan Məsud Qəznəvi Qazı Əbu Nəsr
əs-Sinini
Toğrul bəyin yanına göndərərək sülh istədi; Nisə, Dəhistan və Fərav vilayətlərini Səlcuqoğullarına güzəştə getdi. Əbu Fəzl əs-Surinin başçılığı altında Nişapurda 3000-lik ordu saxlayan Sultan Məsud,
sentyabr
ayında
Herata, oradan da Bəlx şəhərinə getdi.
|
