İlk
müsəlman–türk dövləti Qaraxanlılar
yox,
Azərbaycan Sacilər dövləti
olub.
Bu dövlət erməni-gürcü feodallarının
Borçalıya hücumlarının qarşısını alıb
Azərbaycan hökmdarının tələbini yerinə yetirən erməni hakimi öz canını qurtara
bildi. Qızının toyunda iştirak edən Şapur öz kürəkənindən xeyli hədiyyələr
alaraq I Smbatın yanına qayıtsa da, erməni hakiminin arvadı və gəlini geri
dönməkdən imtina etdilər. Məkrli I Smbat bu dəfə Azərbaycan hökmdarına qarşı
İber knyazı Atrnersexlə ittifaq qurdu.
I
Smbat Dəbil və digər müsəlman şəhərlərini, Atrnersex isə Tiflis müsəlman
əmirliyini ələ keçirmək istəyirdi. Bu xəbəri eşidən Sacoğlu Məhəmməd 895–ci
ildə Tiflisi, Dəbili və müsəlmanlara məxsus digər şəhərləri erməni–gürcü
hərbi birləşmələrinin hücumlarından qorudu.
Oğlu Divdadı Dəbilə hakim təyin edən, Atrnersexlə I Smbatı özündən asılı
vəziyyətə salan Azərbaycan hökmdarı Marağaya döndü. Sacoğlu Məhəmmədin
xacəbaşısını ələ alan I Smbat onun vasitəsilə oğlu Aşotu və Qars qalasında əsir
tutulmuş gəlinini qaytara bildi. Xəyanətkar xacəbaşı bu hadisədən sonra Misirə
qaçsa da,
ələ keçirələrək edam olundu. I Smbatın məkrli siyasətindən
bezmiş Sacoğlu Məhəmməd 901-ci
ildə ermənilər üzərinə yeni yürüşə hazırlaşmağa başladı.
Lakin həmin il Azərbaycanda geniş yayılmış taun xəstəliyindən vəfat etdi.
Sacoğlu Məhəmməd Azərbaycan tarixində təkcə uğurlu qələbələri, böyük Azərbaycan
dövləti qurması ilə yanaşı,
həm də müstəqilliyin atributu kimi pul kəsdirməsi ilə də
yadda qalmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı indiki Ermənistan respublikası
(əslində Qərbi Azərbaycan – müəllif )
ərazisindən 898-ci
ilə aid edilən (hicri tarixlə 287-ci
il), Bərdədə kəsilmiş və üzərində «Allah, Məhəmməd rəsulallah, əmirəlmöminin
Mötəzid Billah, Afşin (Sacoğlu Məhəmmədin ləqəbi -
müəllif)»
yazılmış sikkə tapılmışdır.
Beləliklə,
dünya, xüsusilə də Türkiyə tarixşünaslığında qəbul olunduğu
kimi, ilk müsəlman–türk dövləti Qaraxanlılar deyil,
ondan yarım əsr əvvəl Sacoğlu Məhəmmədin başçılığı altında qurulmuş Azərbaycan
Sacilər dövlətidir. Bu dövlət Bizansın və eləcə də onun havadarlıq etdiyi erməni-gürcü
feodallarının
qədim TÜRK
YURDU olan BORÇALIYA, o cümlədən Tiflisə yiyələnmələrinin
qarşısını aldı. Azərbaycan Sacilər dövləti ondan 200 il sonra qurulacaq Böyük
Səlcuq dövlətinin Anadolunun içərilərinə doğru irəliləməsinə
şərait yaratdı. Sacoğlu Məhəmməd Azərbaycanın sərhədlərinin qərbdə Malatyaya,
Ərzuruma, Qarsa, şərqdə Xəzər dənizinə, cənubda Həmədana, şimalda Dərbəndə
qədər uzanmasına nail oldu.
Onun ölümündən
sonra Azərbaycanda hakimiyyətə qardaşı Yusif Sacoğlu gəldi.
Azərbaycan tarixinin görkəmli şəxsiyyətlərindən olan Sacoğlu Yusif 884-cü
ildə bütün
İslam dünyasının müqəddəs şəhəri olan Məkkənin valisi vəzifəsində çalışırdı.
Qardaşı Sacoğlu Məhəmmədin hakimiyyəti dövründə Azərbaycana gələn Sacoğlu Yusif
onun varisi elan olundu. 896-cı
ildə qardaşların güclənməsindən istifadə edən xəlifə Sacoğlu Yusifi Samirə
şəhərindəki türk qvardiyasının üsyanını yatırtmaq üçün Bağdada dəvət etdi. Öz
soydaşlarına qarşı vuruşmaqdan imtina edən Sacoğlu Yusif Azərbaycandan Bağdada
xəlifə Mötəzid üçün xərac aparan karvanın qarşısını kəsmiş, «Azərbaycanın
varidatı Azərbaycanda qalmalıdır» prinsipi ilə davranaraq, bütün var-dövləti
Marağadakı xəzinəyə təhvil vermişdi. Qardaşının ölümündən sonra 901-ci
ildə Sacoğlu Yusif Azərbaycan hökmdarı oldu.
Azərbaycanda hakimiyyət dəyişikliyini eşidən erməni hakimi Smbat yenidən öz
məkrli siyasətinə başladı.
«Qorxusuna
dov gələn Smbat, Azərbaycan taxtında Afşini (Sacoğlu Məhəmməd nəzərdə tutulur -
müəllif)
Yusifin əvəz etdiyini bilən kimi, müsəlmanların
əmirəlmöminə (902-908-ci
illərdə xəlifəlik etmiş əl-Müqtəfi
nəzərdə tutulur -
müəllif)
elçilər və Azərbaycan hökmdarına verilməli olan xəracı göndərərək,
onu Sacilərin «zülmündən» qurtarmağı xahiş etdi». Smbatın
göndərdiyi xəracı məmnuniyyətlə qəbul edən xəlifə əl-Müqtədi onu özünün təəbəsi
elan etdi, vergilərini azaltdı və hətta yanına dəvət etdi. Xəlifə Smbata
hökmdara layiq libaslar, tac, daş-qaşla
bəzədilmiş qızıl kəmər və iti qaçan atlar göndərdi. Bu hədiyyələri alan Smbat
çox sevindi və ürəkləndi. Erməni mənbəyinin verdiyi bu bilgidən məlum olur ki,
bununla da faktiki olaraq ərəblərlə ermənilər arasında Azərbaycana qarşı
ittifaq yarandı.
Tədbirli hökmdar olan Sacoğlu Yusif «Smbatın onun itaətindən çıxmasını böyük bir
bəla hesab edərək, dərin təfəkkürü ilə bu məsələni xeyli ölçüb-biçdi
və xəlifədən ermənilərin Azərbaycan hökmdarının ixtiyarına verilməsini tələb
etdi». Xəlifədən cavab almayan Sacoğlu Yusif erməniləri yenidən Azərbaycana
tabe etmək üçün Beyləqana, oradan isə Qarabağı sürətlə keçərək erməni quldur
dəstələrinin toplaşdığı Dağ Borçalısında yerləşən Təşrətəpəyə gəldi. Bunu eşidən
erməni hakimi Smbat Taşır istiqamətindəki dar dağ keçidlərinə pusqular qurdurdu.
Smbatın hiyləsini başa düşən Sacoğlu Yusif dağ keçidlərinin qərbindəki
düzənlikdən keçib Şiraka, oradan isə Dəbilə getdi. Bununla da ordusunun sayı
bir neçə dəfə çox olsa da, Azərbaycan türklərilə
açıq savaşa girməkdən qorxan Smbat mühasirəyə alındı.
Nahaq qan tökülməsini istəməyən Azərbaycan hökmdarı Sacoğlu Yusif özünün
suriyalı xristian katibilə Smbata «onu daha ittiham etməyəcəyini və qorxmamağı»
tövsiyə edən məktub göndərdi. Smbatdan Azərbaycana qarşı daha xəyanət etməyəcəyi
haqqında yazılı zəmanət alan Sacoğlu Yusif qışlamaq
üçün Azərbaycanın qərb paytaxtı olan Dəbil şəhərinə getdi. Yazda öz təbəəsi
Smbata tac, ermənilərin katolikosu İovannesə qızılı yüyənli qatır, Smbatın oğlu
Aşota bər-bəzəkli
paltar və bəylik titulu verən Sacoğlu Yusif yeni paytaxtı olan Ərdəbilə döndü.
907-ci
ildə Sacoğlu Yusif Xilafətə vergi verməkdən imtina edərək, onun fərmanını
camaatın ayaqları altına atdı. Bu hadisə Azərbaycanın cənub sərhədlərində
müharibə təhlükəsini artırdı. Sacoğlu Yusifin başının xilafətlə mübarizəyə
qarışmasından istifadə edən Smbat Bizans imperatoru ilə ittifaq bağlayaraq
Borçalı üzərinə (Tiflis və Dmanis əmirlikləri üzərinə)
hücuma başladı.
Eyni zamanda xəlifə Azərbaycana qonşu ölkələrin hakimlərinə
məktublar göndərərək,
onları Sacoğlu Yusifə qarşı müharibəyə başlamağı əmr etdi.
Belə bir fərman Sacoğlu Yusiflə yenicə barışıq imzalamış erməni hakimi Smbata
da göndərildi. Xəlifə elçisinin gözü qabağında Sacoğlu Yusifə qarşı göndəriləcək
orduya baxış keçirən Sumbat eyni zamanda Sacoğlu Yusifə gizli məktub göndərərək,
guya bu ordunun ona kömək üçün göndərildiyini
bildirdi. Xilafətlə münaqişəni dinç yolla nizamlayan Sacoğlu Yusif xəyanətkar
Smbatı cəzalandırmaq
üçün qərbə doğru yürüşə çıxdı. Smbat Abxaziyaya qaçdı.
Zəngəzur və
Dəbildən keçən Sacoğlu Yusif Borçalıda
dincəldikdən sonra Smbatı təqib etməyə başladı. 908-ci ilin
əvvəllərində, Niğ döyüşündə Sacoğlu Yusif Smbatın və ermənilərə köməyə gəlmiş
Bizans imperatorunun birləşmiş qüvvələrini darmadağın etdi. Əsir tutulan Smbat
edam olundu.
Sacoğlu Yusif Arsruni nəslindən olan Qaqiqi ermənilərə hakim təyin edərək, Xəzər
sahillərindən Ərdəbilə doğru irəliləməyə çalışan rus dəstələrini darmadağın
etdi. Sacoğlu Yusifin başının ruslarla müharibəyə qarışmasından istifadə edən
Smbatın oğlu Aşot
Borçalının bir
hissəsini, o cümlədən
Tiflisi,
habelə Ağstafanı tutaraq buranın müsəlman əhalisinə divan
tutdu. Bu işdə ona öz erməni xislətinə sadiq qalan, Sacoğlu Yusif tərəfindən
ermənilərə hakim təyin edilmiş Qaqiq və Bizans imperatoru da yaxından
kömək
edirdilər.
917-ci ildə Sacoğlu Yusif yeddi minlik ordu ilə xəlifənin
Azərbaycanı işğal
etməyə göndərdiyi
20 minlik
ordusunu
darmadağın
etdi. Bu orduya başçılıq edən Xaqan əl-Müflihi Bağdada qaçdı. Sacoğlu Yusif
xilafət ordusunun əsir tutulan hərbi rəislərini Rey şəhərinə apararaq onları
xalq içərisində rüsvay etdi. Xaqan el-Müflihinin dağılan qoşun hissələrini
yenidən toplayan Munis,
Sacoğlu Yusifə qarşı döyüşə girdi. Bu döyüş də Sacoğlu
Yusifin qələbəsi ilə başa çatdı. Xilafət ordusuna iki dəfə qalib gəlməsinə
baxmayaraq Azərbaycan hökmdarı Sacoğlu Yusif xəlifə Müktədirə məktub yazaraq,
sülh bağlamağı təklif etdi. Xəlifəyə yazdığı məktubda Sacoğlu Yusif Rey
vilayətinin Azərbaycana verilməsini tələb edir, bu vilayətdən toplanacaq
vergilər hesabına Həzrət Əli nəslindən olanları saxlamağı öz
boynuna götürəcəyini
bildirirdi. Buna nail ola bilməyən Sacoğlu Yusif, erməni mənbəyinin verdiyi
məlumata görə,
«şir kimi nərildəyərək Azərbaycanın şimal və qərb sərhədlərinə yeridi». Bakıya,
oradan da Dərbəndə gedən Sacoğlu Yusif ölkəmizin şimal qapısını möhkəmləndirdi.
O, Dərbənd hasarının dəniz suları içərisindəki hissəsini təmir etdirdi. Sacoğlu
Yusifin qorxusundan ermənilər öz başçıları Aşot və Qaqiqlə birlikdə Bizans
sərhədlərindəki
dağlarda gizləndilər.
|
