Peçeneqlərin ictimai quruluşu
Peçeneqlər 8 tayfadan ibarət idilər. Hər
tayfanın tərkibində isə 5 nəsil var idi. Bu tayfaların içərisində kəngərlilər
xüsusilə seçilirdilər. Antik müəlliflərin yazdıqlarına görə, kəngərlər hələ
eradan əvvəl Azərbaycan ərazisində məskunlaşmışdılar. Bu mənbələrdən biri e.ə.II
əsrdə indiki Şamaxı şəhərinin yaxınlığında Kanqar şəhərinin olduğunu qeyd edir.
Peçeneqlərin ilk dövləti olan Kanqlının birinci xanı olmuş Qorqud da kəngərli
idi. Azərbaycanın müxtəlif yerlərində kəngərlərlə bağlı çoxlu yaşayış yerləri
vardır. Azərbaycanın məşhur ictimai-siyasi və mədəniyyət xadimləri arasında
kəngərli soyundan olan xeyli nümayəndələr vardır.
Hakimiyyətin başında xan dururdu. Xan vəfat
etdikdə hakimiyyət onun oğluna deyil, qardaşının oğluna verilirdi. Peçeneqlər
mühüm məsələləri bütün nəsillərin ağsaqqallarının iştirak etdikləri gənəşdə
(gənəşmək - qədim türk dilində məsləhətləşmək deməkdir) həll edirdilər.
Bəzən peçeneqlər gürcülərin
müttəfiqləri kimi də çıxış edirdilər. Belə ki, mənbələr ermənilərlə mübarizədə
Buzuk və Ambuzuk adlı iki qardaşın gürcülərə kömək etdiklərini xüsusi qeyd
edirlər.
Eyni zamanda türklər
gürcülərin gah Bizansdan, gah da Sasanilərdən kömək alaraq türk yurdlarını işğal
etmələrinin qarşısını alırdılar.
Bizans ordusunun köməyilə
Azərbaycana soxulan gürcülərin təcavüzünün qarşısını Aran hakimi Borzobad
(pəhləvi dilində «Qurd» mənasını verir) nikah diplomatiyası ilə almış və Saqduxt
(pəhləvi dilində «Sak qızı» mənasını verir) dalı qızını Kartli canişininə ərə
vermişdi.
Sasanilərin dəstəyilə Şimali
Qafqaza hücum edən Vaxtanq Qurdbaş isə türklərin daha ciddi təpkisilə rastlaşdı.
Mənbə bu hadisəni belə təsvir edir : «Türklər içərisində Tarxan adlı bir azman
ər var idi. O, önə çıxaraq hayqırdı : «Vaxtanqla gələn bütün döyüşçülərə
səslənirəm, içərinizdə ən güclüsü kimdirsə, mənimlə təkbətək döyüşə çıxsın».
Vaxtanqın ordusunda şirləri boğan Farsman Fərrux adlı döyüşçü var idi. O,
Tarxanla təkbətək döyüşə çıxdı. Tarxan elə birinci həmlədə Farsman Fərruxun
dəbilqəsindən sinəsinə qədər şaqqaladı. İçərilərində Farsman Fərrux kimi
döyüşçüləri qalmayan Sasani döyüşçülərini və Vaxtanqı ağır dərd bürüdü.
Erkən orta əsrlərdə türklər
təkcə Borçalı ərazisində deyil, həm də Qərbi Gürcüstan ərazisinə hakim idilər.
Bizans tarixçisi indiki Zestafoni bölgəsindəki Onoquris toponiminin yaranmasını
belə izah edir: «Bu ad çox qədimdə on oqur (On Oguz) adlanan hunların kolxları
əzərək burada yerləşmələrilə bağlıdır».
Gürcü
alimi S.S.Orbeliani gürcü dilində döyüş atlarının şune, une adlandırılmasını
hunların gürcülərə güclü mədəni təsirilə izah edir. Qədim türklər Tanrıya
inanırdılar. 684-cü ildə suvarların yanında olmuş xristian keşişi İsrail onların
həm də YOLLARIN TANRISINA inandıqlarını qeyd edir. İndi də Borçalı türkləri
yolda olarkən ən böyük andlarından biri «Getdiyimiz Alı yolu haqqıdır».
Xristian dini yenicə intişar tapdığı gündən türklər bu
dinlə tanış idilər. Bəzi tarixçilər hətta xristianlığın inanc obyektlərindən
olan xaçın da türklər tərəfindən əvvəlcə Cənubi Qafqaza, oradan da Avropaya
yayıldığını güman edirlər.
Hazırda Ermənistan respublikasındakı Matenadaran
əlyazmaları içərisində qədim türk dilində, erməni əlifbası ilə yazılmış dini
kitablar saxlanılır. Hətta xristianlığın yayılmasının erkən dövründə erməni və
gürcü keşişlərinin məhz türk dilində dualar oxuduqları ehtimal edilir. Erməni
kilsə başçısının əsasında indi də qədim türk inanclarına görə Tanrının simvolu
sayılan və xristianlıqda şər qüvvə sayılan ikibaşlı ilan təsviri vardır.
Hələ qədim dövrlərdən türk yurdu olmuş Cənubi Qafqazda, o
cümlədən Borçalıda Xilafətin yüksəliş dövründə xristian türklər eyni dinə qulluq
etdikləri ermənilərlə və gürcülərlə qaynayıb - qarışmağa başlamışlar. İndi türk
soyadı daşıyan ermənilər və gürcülər özləri də bunun izahını verməkdə çətinlik
çəkirlər. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, İslam dininə inanan türk xalqları öz
türklüklərini və dillərini xristian və yəhudi türklərə nisbətən daha yaxşı
qorumuşlar.
Keçən
saylardakı yazılarda barsillərin və suvarların ərəb ordularının basqısı altında
Cənubi Qafqazdan Orta Volqaboyuna köçdüklərini yazmışdıq. M.Q.Kondratyev
çuvaşların Aramazi (Buntürklərin başkəndləri burada yerləşirdi və Asparuxun adı
olan dəmir lövhə də buradan tapılmışdır) adlı dağlardan köçüb gəlmələri ilə
bağlı əfsanələrinin olduğunu qeydə almışdır.
Borçalı
türklərinin soykökündə iştirak etmiş TÜRK xalqlarından biri də qıpçaqlardır.
Bütövlükdə onlar II minilliyin I yarısında Avrasiya materikinin həyatında böyük
rol oynamışlar. Öz əcdadları olan hunlardan, göytürklərdən, xəzərlərdən sonra
qıpçaqlar Avrasiya çöllərinin hakiminə çevrildilər. Hələlik «qıpçaq» etnoniminin
işləndiyi ilk mənbə 759-cu ilə aid olunan «Seleng kitabəsi» hesab olunsa da
gürcü mənbələri qıpçaqlarla bağlı hadisələri daha da qədimləşdirir. Gürcü
mənbələri onları «QAQANİ QİFÇAKİ» (daha qədim qıpçaqlar) və «AXALİ QİFÇAKİ»
(yeni qıpçaqlar) deyə iki qismə ayırırlar. Çin mənbələrində isə qıpçaqları
«kyueşe», «kinça», «kuça» «xabisa» adlandırırlar. Orta əsr tarixçisi Rəşidəddin
qıpçaqları Oğuz Xaqanın başçılıq etdiyi TÜRK ulusunun beş qolundan biri hesab
edir. Qıpçaqların mənşəyini Rəşdəddin belə bir əfsanə ilə izah edir: «İranda
yaşayan itbarak tayfası ilə döyüşlərin gedişində əri öldürülmüş hamilə qadın
ağac koğuşunda (qədim türkcədə «qbıcuk») doğur... Bu əhvalatı eşidən Oğuz Xaqan
həmin uşağı oğulluğa götürür və ona QABICUQ (qıpçaq) adını verir.... 17 ildən
sonra itbarakları əzən Oğuz Xaqan onların torpaqlarını Qıpçağa verdi».
Ümumiyyətlə, qıpçaqlar digər orta əsr müsəlman mənbələrində (İdrisi, Əbülfəda,
ibn Bəttutə, Məsalək əl Əbzər və s.) «qıfçaqlar» deyə xatırlanır. Bu mənbələrdə
«Dəşti Qıpçaq» adlandırılan Qıpçaq yurdu Qara dənizin şimalını və Qafqazı əhatə
edirdi. 1237-ci ilə aid Çin mənbəyi «Kan-mu»nun verdiyi məlumata görə «Kinça
ölkəsi Çindən 30 min li (qədim Çin məsafə vahidi) uzaqlıqda yerləşir. Burada
gecə uzun, gündüzlər isə qısadır. Günəş çıxan kimi də batır (qeyd edək ki,
erməni mənbələrində indi Gürcüstan mənasında işlənən «Vrastan» sözü də
«yarımqaranlıq ölkə» anlamına gəlir.) Burada yaşayanlar gözəl dəri və metal
məmulatları düzəldirlər. Onların gözləri mavi, saçları sarışın rəngdədir.» Çin
sarayında böyük nüfuz sahibləri olan Şançi Babur, Vanco Bahadur, Batimur (Bəy
Teymur), Tosun oğlu Sidur da «kinça» (qıpçaq) mənşəli idilər.
Türk
dünyasının böyük simalarından olan O.Suleymenov «qıpçaq» etnoniminin mənşəyini
onların iki bıçaq formasında olan damğaları ilə izah edir. Avropada isə
qıpçaqları «kuman» (bizanslılar), «poloves» (slavyanlar), «kun» (macarlar) kimi
tanıyırdılar.
İndiki
Gürcüstan ərazisinin xeyli hissəsinə nəzarət edən qıpçaqların yenidən
fəallaşması onların 40 min ailədən ibarət soydaşlarının QIPÇAQ - TÜRK QILINCINA
SIĞINAN Qurucu David tərəfindən Cənub - Qərbi Qafqaza dəvət olunmaları ilə
bağlıdır. Məhz bu qıpçaqların köməyilə qardaş türk xalqlarını bir-birlərinə
salışdırmaqla işğalçı niyyətlərini həyata keçirməyə nail olan səlibçilər bu dəfə
də 500 illik tarixi olan Tiflis, Ani və Dmanisi müsəlman əmirliklərinin
ərazilərini işğal edə bildilər. Bununla bağlı gələn məqalələrdə ətraflı
danışılacağından bir daha qıpçaqların sonrakı taleyinə qayıtmaq istərdik.
Onların bir qismi qonşu xalqların dinini qəbul edərək tərkibinə qatılmış (indiki
Rusiyada, Ukraynada, Polşada, Litvada və s.), bir qismi qohum türk xalqları ilə
qaynayıb-qarışmış (Azərbaycanda, Şimali Qafqazda, Türkiyədə, Mərkəzi Asiyada),
bəziləri isə öz adət-ənənələrini saxlamaqda davam edərək ayrı adla tanınmışlar.
Məsələn, 1240-cı ildə monqollar tərəfindən hiylə yolu ilə darmadağın edilən
Şimali Qafqazdakı qıpçaqlar Kotyan xanın başçılığı altında Macarıstana getməyə
məcbur oldular. İndi də Macarıstanda Kunzaq (Qıpçaqıstan) adlanan ərazi iki
inzibati dairəyə - Dunay və Tissa çayları arasında yerləşən Kişikkunzaq (Kiçik
Qıpçaqıstan) və Tissa çayının sağ sahilində yerləşən Naqikunzaqa (Böyük
Qıpçaqıstan) bölünür. Macar ensiklopediyasında onların XVIII əsrin sonuna qədər
öz türk dillərini və muxtariyyətlərini saxladıqları qeyd olunur.
Xristianlığı qəbul etdikdən sonra öz türklüklərini itirmiş
başqa türk xalqlarından (avarlar, xəzərlər, bulqarlar və s.) fərqli olaraq,
qıpçaqlar nəinki öz türklüklərini qoruyub saxlamış, hətta öz dillərində erməni
əlifbası ilə xristian dini ədəbiyyatı da tərtib etmişlər. Orta Şərqdə monqol
hakimiyyətinin güclənməsilə xristian qıpçaqlar öz yurdlarını tərk edərək, şimala
və şimal - qərbə doğru çəkildilər. Xristian qıpçaqların ən böyük məskənləri
indiki Ukrayna ərazisində idi. Lvovda Sinan Qutlubəy adlı qıpçaq indi
ermənilərin sahib çıxmaq istədikləri böyük kilsə inşa etdirdi. İndi Avropa
ölkələrinin kitabxanalarında qıpçaq dilində erməni əlifbası ilə yazılmış
yüzlərlə əlyazmalar saxlanılır.
Əlyazmalarda müəllif öz dilini "bizim dil", "türk dili" və
"tatar dili" adlandırır. İlahi qüvvə bəzən "Allah", adətən isə
"Tanrı" adlandırılır.
Mətnlərdə işlədilən adlara gəldikdə isə ermənilərin bu adlara iddia sürmələri
düzgün deyil, çünki bu "erməni adları"nın özləri ya parf, ya da türk mənşəlidir.
Türk
xalqlarının öz ədəbi nümunələrini müxtəlif əlifbalarda yazması yeganə hal deyil.
Dövrümüzə qədər yunan əlifbası ilə yazılmış
"Aşıq Qərib dastanı", gürcü əlifbası
ilə yazılmış "Koroğlu dastanı" gəlib çıxmışdır.
|
