Tbilisi (1936-cı ilə qədər «Tiflis») Gürcüstan Respublikasının paytaxtı olmaqla yanaşı iri sənaye, elm, mədəniyyət və nəqliyyat mərkəzlərindəndir. Bu ərazi Kür çayının hər iki sahilində 406-522 m.hündürlükdə Tbilisi çökəkliyində yerləşir. İllik orta temperatur yanvar ayında 0.5 º S, iyul ayında 24.2 º S olur. İllik yağıntının miqdarı isə 510 mm-dir. Sahəsi 348.6km ², əhalisi 1 miliondan artıqdır (1 yanvar 1975-ci il məlumatlarına görə). Onlardan 57.5 % gürcü, 16.9 % türk, 14 % rus, 2.5 % osetin, 2.2 % yəhudi, 6.9 % isə digər millətlərdir. Tbilisi 8 rayona bölünür.

Tarixi arayış. Arxeoloji məlumatlara görə şəhərin ərazisi hələ e.ə III-IV minilliklərdən yaşayış məskəni olmuşdur. Tiflisin istehkam qalası olması haqqında ilk yazılı mənbələr e.ə IV əsrə təsadüf edir. Şəhərin inkşafında əsas amil onun Gürcüstanı Azərbaycan, İran və Suriya ilə birləşdirən əsas ticarət yollarının üstündə olması idi. Çar I Vaxtanq Qorqasalenin (?-502) vaxtında Tiflis şərqi Gürcüstanın ən inkişaf etmiş iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. I Vaxtanqın oğlu olan Daçi Tiflisi şərqi Gürcüstan dövləti olan Kartlinin (Qədim Mesxeti ilə birlikdə) paytaxtı elan etdi. VII əsrin ortalarında ərəblər Gürcüstanı istila etmiş, VIII əsrin 30-cu illərindən etibarən isə Tiflis ərəb əmirinin mərkəzi iqamətgahı olmuşdur (Tiflis əmirliyi). 1122-ci ildə Qurucu Davidin dövründə Tiflis azad olunaraq mərkəzləşmiş Cürcü dövlətinin paytaxtına çevrilir.XII-XIII əsrlərdə Tiflis yaxın şərqin ticarət, sənətkarlıq və mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi hər yerə səs salır. XIVəsrin 2-ci yarısında Əmir Teymurun ordusu buranı istila edir. XV əsrin axırı XVII əsrin əvvəllərində dəfələrlə Osmanlı və Səfəvi orduları tərəfindən işğallara məruz qalır. XVII əsrdə isə I Şah Abbasın  hücumu Tiflisin, o cümlədən Gürcüstanın vəziyyətini bir az da çətinləşdirir. XVII əsrin 2-ci yarısındın etibarən Tiflisdə vəziyyət sabitləşir. Beləki şəhər qalaları yenidən qurularaq qonşu dövlətlərlə ticarət əlaqələri bərpa olunur. Tiflisdə ilk tipoqrafiya 1709-cu ildə təsis edilmişdir. 1801-ci ildə şərqi Gürcüstan əyalətlərinin Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra Tiflis əvvəlcə Gürcüstan quberniyasının (daha sonra-Tiflis.1846-cı il) adminstrativ mərkəzi, eyni zamanda rus ordusunun baş komandanlığının iqamətgahı, 1845-ci ildən isə Qafqaz canişinliyinin mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1819-cu ildən etibarən isə ilk gürcü qəzeti «Sakartvelos qazeti» («Gürcüstan qəzeti») işıq üzü görməyə başlamışdır.

60-cı illərdən başlayaraq Zaqafqaziyada dəmiryol tikintiləri ilə əlaqədar olaraq Tiflisin iqdisadi inkişafı daha da gücləndi. XIX əsrin 2-ci yarısında Tiflisdə dəri-gön zavodları və tütün fabrikləri yarandı. Şəhər əhalisi sürətlə artmağa başladı. 1897-ci ildə burada əhalinin sayı 160 min nəfərə çatırdı. Gürcü, türk və digər Zaqafqaziya millətlərinin hesabına sənaye işçilərinin sayı xüsusi ilə artmışdı. Dəmiryolçular içərisində rus fəhlələridə üstünlük təşkil edirdilər. XIX əsrin 70-ci illərinin əvvələrində şəhərin müəsisələrində etiraz və fəhlə tətilləri geniş miqyas aldı. XIX əsrin axırlarında Tiflis Zaqafqaziyanın inqilab mərkəzlərindən birinə çevrildi. 1887-ci ildə Zaqafqaziyada ilk fəhlə təşkilatı «Raboçiy Soyuz» yarandı. Tiflis proletariatı 1905-1907-ci illər Rusiyadakı inqilaba əhəmiyyətli dərəcədə öz tövhəsini verdi. 1917-ci il fevral burjua-demokratik inqilabı ərəfəsində zəhmətkeşlərin, hərbiçilərin və kəndlilərin deputatı olduqları məclis formalaşdı.Bu hökümətdə əsasən menşeviklər təmsil olunmuşdular.1918-ci il mayın 26-da isə Tiflisdə müstəqil Gürcüstan hökuməti yarandı. Lakin 1921-ci il fevral ayının 25-i Sovet qoşunları buranı zəbt edərək Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasını yaratdılar. Tiflisdə bir çox məşhur gürcü yazıçı, şair, rəssam, bəstəkar və içtimai nümayəndələri ilə yanaşı (Aleksandr və İlya Çavçavadze, N.Barataşvili, N.Nikoladze, Z.Paviaşvili, Akakiy və Georqi Çereteli və s.) türk xalqınında içtimai-siyasi və mədəniyyət xadimləri (N.Nərimanov, Ə.Topçubaşov, M.F.Axundov, M.Ş.Vazeh və. s.) anadan olmuş və yaşayıb-yaratmışlar. Sovet ittifaqı dağıldıqdan sonra Tiflis yenidən müstəqil Gürcüstan dövlətinin paytaxtı kimi özünü çətinliklərə baxmayaraq yaşatmaqdadır.

İqdisadiyyatı. Tiflisdə istehsal olunan sənaye məhsulları ölkə iqdisadiyyatının 33%-ni təşkil edir. 1941-1974-ci illər ərzində sənye məhsulunun həcmi 11 dəfə artmışdır. Əsas istehsal sahələri-maşınqayırma, metalemalı, yüngül və yeyinti sənayesidir. Ən böyük maşınqayırma və metalemalı zavodları bunlardır- Elektrovozquraşdırma, aviasiya, dəzgahqayırma, şərabistehsalı avadanlıqları, elektrotexnika və cihazqayırma, teleqraf aparatları, çuqunsüzmə, elektrovaqontəmiri və s. Maşınqayırma və metal emalı sahəsində şəhərin sənaye-istehsalat heyyətinin 37%-i çalışır. Yüngül sənaye isə ipəkçilik, trikotaj, tikiş, dəri-gön və s. sahələri özündə birləşdirir. Çox inkişaf etmiş yeyinti sənayesi vardır. Buraya şərab, şampan, konyak, tütün, yağ, çörəkbişirmə, qənnadı məmulatları, pivə və alkoqolsuz içkilər, ət, süd və pendir ,dondurmatipli və s. məhsulları istehsal edən zavod və kombinatlar daxildir. Digər sənaye sahələrinə aid isə ağac və mebel emalı, tikinti materialları, şüşə-saxsı, əczaçılıq-farmokoloji, poliqrafiya və s. müəssisələri göstərmək olar.

Nəqliyyatı. Tiflis nəhəng nəqliyyat mərkəzlərindəndir ki, buda özündə Zaqafqaziya ilə Şimali Qafqazı birləşdirən maqistral dəmiryol və şosse yollarını qovuşdurur. Tiflisdə yaxşı inkişaf etmiş şəhərdaxili transport (avtobus, tramvay və trolleybus) və metropoliten (1966-cı ildən) nəqliyyat formaları fəaliyyət göstərir. Bundan başqa şəhərin mərkəzi küçələri ilə dağlıq ərazini birləşdirən sərnişin daşıyan kanatlı yollarıda (3 asma və 1 funeklyor) göstərmək olar. Hal-hazırda aşağı templədə olsa yaşayış və digər təyinatlı binaların tikintisi də gedir.

Şəhərin tərkibinə «Tbilisi dənizi» adlanan su anbarı da daxildir.

Memarlığı. Tiflis Kür çayının sahili boyu dağlara söykənərək nazik zolaq kimi 30 km məsafədə uzanır. Mərkəzi rayonların əsas maqistral küçələri olan Rustaveli və Plexanova prospektləri Kür çayının qırağı ilə keçir. Tiflisin cənub-şərq hissəsində onun qədim mərkəzi olan dar küçəli «Köhnə şəhər» yerləşir. Buranın orta əsr tikililərinin cizgilərini özündə saxlamış, oyma ağaclı eyvanlarla (əsasəndə XIX əsrin 30-60-cı illəri) bəzədilmiş 2-3 mərtəbəli kərpic binaları, özünəməxsus yerli və klassik elementlərin birləşməsindən əmələ gəlmiş memarlıq formaları vardır. «Köhnə şəhər»-də Narikala məbədinin qalıqları (köhnə hissəsi IV əsr.təzə hissəsi XVI-XVII əsrlər), daş Ançisxati kilsəsi (VI əsr, yuxarı hissəsi və tağlar XVI əsr), Metexi kilsəsi (1278-1293), Sioni kilsəsi (VI-VII əsrlər), Şah Rostomun hamamları (XVII əsr), Tiflis cümə məscidi  kimi tarixi tikililər vardır. (Vaxti ilə unikal tikili olan Şah Abbas məscidini gürcülər körpü tikintisi adı ilə bəhanə edərək uçurmuşdular).

XIX əsrdən başlayaraq isə «Yeni şəhər» adlanan (müasir Tiflisin mərkəzi) gec klasisizm stilsində olan bina və küçələrin düzbucaqlı şəbəkəsi genişlənməyə başladı.(Qafqaz ordusunun mərkəzi ştabı -1824-cü il, Zubalaşvili mehmanxanası (Hal-hazırda Gürcüstan dövlət incəsənət muzeyi -1835-ci il).və.s.). XIX əsrin axırları, XX əsrin əvvəllərində isə gürcü milli memarlıq formalarından istifadə olunaraq bir çox gəlirli ev, inzibati və içtimai binalar tikilmişdir. (Keçmiş Gürcü zadəgan-torpaq bankı (hal-hazırda isə Gürcüstan dövlət kitabxanası) 1912-1916-cı il, memar A.N.Kalqin). Sovet hakimiyyəti illərində tikintilər baş plana uyğun aparılırdı (1-ci 1934-cü ildə tərtib olunmuş, 2-cisi isə 1957-ci ildə, nəhayət yeni baş plan isə 1970-ci ildə təsdiqlənmişdir. Memarlar İ.Çxenkeli, A.Cibladze, Q.Çaparidze, Q.Şavdiya), hansıki Tiflisin Kür çayının sahili boyu şimal-şərq (su anbarı) istiqamətində inkişafını nəzərdə tutmuşdur. Avçala, Saburtalo, Diqomi, Qldani, Poniçala və s. kimi yeni yaşayış məntəqələri salınmışdır. Köhnə maqistral və meydanlar abadlaşdırılmış, rekonstruksiya edilmiş, yeniləri tikilərək istifadəyə verilmişdir. Bundan başqa körpülər və sahilkənarı içtimai istirəhət mərkəzləri salınmışdır. Yeni tikililər arasında misal olaraq Gürcüstan hökümət evini, İdman sarayını, «İveriya» mehmanxanasını, Filarmoniyanın konsert zalını və.s qeyd etmək olar.

Elm və Mədəniyyət mərkəzləri. Tiflisdə  Gürcüstan Elmlər Akademiyası və onun institutları, Botanika bağı, Gürcüstan Kənd Təssərrüfatı Mexanizasiya və Elektrifikasiya Elmi-tədqiqat İnstitutu, Gürcüstan Bağçılıq, Üzümçülük və Şərəabçılıq Elmi-tədqiqat İnstitutu, Gürcüstan Yeyinti Sənayesi Elmi-tədqiqat İnstitutu və digər müəsisələr; 10-dan artıq ali təhsil ocağı (Tbilisi Dövlət Universiteti, Gürcüstan Politexnik Universiteti, Tbilisi Tibb Universiteti və.s).

227 orta (buraya M.F.Axundov adına 1 türk məktəbidə daxildir), 24 xüsusi orta, 27 orta-ixtisas məktəbi, 207 məktəbəqədər tərbiyə ocağı, 1 yanvar 1975-ci ilə qədər 104 kütləvi kitabxana (ən böyüyü Gürcüstan Dövlət Kitabxanası), 16 muzey (S.Canaşiya adına Gürcüstan dövlət muzeyi,Gürcüstan xalq  tətbiqi sənəti muzeyi,Gürcüstan şəkil qalereyası,ədəbiyyat muzeyi və.s), Z.P.Paliaşvili adına Gürcüstan Opera və Balet Teatrı, Şota Rustaveli adına teatr, A.S.Qribayedov adına Tbilisi Rus Dram Teatrı, M.F.Axundov adına Azərbaycan Dram Teatrı, Musiqili Komediya Teatrı, kukla teatrı, sirk, filarmoniya, V.Saracaşvili adına konservatoriya, «Gürcüstan-film» kinostudiyası, 38 klub, 67 stasionar kinoqurğu, 13 məktəbdənkənar müəssisə, 9 dövlət nəşriyyatı («Sabçota Sakartvelo», »Merani», «Qanatleba», «Nakaduli» və.s), dövlət və özəl radio və televiziyaları (1-ci və 2-ci dövlət kanalları, İmedi, radio Fortuna və .s), teleqüllə,  informasiya agentlikləri, yüzlərlə qəzet və jurnallar, qeyri-hökümət təşkilatları və.s fəaliyyət göstərir.

Səhiyyə və Turizm. Tiflisdə 1975-ci ilə qədər 12.5 min çarpayılıq 56 səhiyyə müəssisəsi (hər min nəfərə 12.4 çarpayı), 144 ambulator-poliklinika, 14 sanitar-epidemioloji stansiya fəaliyyət göstərirdi. Və bu sahədə 9.7 min nəfər həkim (104 nəfərə 1 həkim) və 14.2 min nəfər orta tibb personalı çalışırdı. Bundan başqa 20 tibb elmi-tədqiqat institutu, kurortologiya və fizioterapiya institutunun nəznində dayaq, hərəkət, nəfəs və dəri orqanlarının, periferik və əsəb sistemlərinin müalicəsi zamanı mineral mənbələrdən, termal (27-47 dərəcə) hidrosulfid sularından . (Kompleks müalicə üçün bəzən Kumiss gölünün palçığıda istifadə olunur) istifadə olunan səhiyyə müəssisələrini də qeyd etmək olar. Tiflisin ətrafında qanın və nəfəs orqanlarının müalicəsi aparılan Kocori (Tiflisdən 19 km uzaqlıqda), Kiketi (27 km), Manqlisi (64 km) və Çxneti (8 km) kimi dağklimatlı kurortlarda var. Tiflis keçmiş sovet məkanında ən iri turizm mərkəzlərindən biri idi. Şəhərdən 22  ümumittfaq turist marşurutları (məs; Qara dəniz sahillərinə, Kaxetiyadan Azərbaycana gedən Gürcüstan hərbi yolu) keçir. Həmçinin 3 turistik baza, motel və kempinq. Yaxınlıqda yerləşən məşhurlarından isə Mçxeta, Kocori, Çxnetini göstərmək olar.

Diqqət! Şəkillərin üzərindən daxil olaraq onlara böyük formada baxa bilərsiniz.

Müəllif və foto: Elxan Xəliloğlu.