Borçalıda maarifin yayılması və inkişafı onun mənsub olduğu türk dünyası və türkçülüyün inkişafı istiqamətindrə olmuşdur. Mahalda bu problemi öyrənmək türk dünyasının sivilizasiyasından ayrılıqda qeyri-mümkündür. Tarixi gedişatda coğrafi-ərazi baxımından hansı ictimai-siyasi qurumun dövlət tərkibinə daxil olmasından asılı olmayaraq, Borçalı böyük Türkiyə və Azərbaycan dövlətlərinin keçid astanasında yerləşmişdir. Daha dəqiq desək, Borçalı hər iki dövlət arasında hərbi strateji əhəmiyyət kəsb edən bir dəhliz rolunu oynayır. Bu baxımdan Borçalı öz təbii-coğrafi mövqeyi və imkanına görə böyük bir xalqın iki dövlətdə yaratmış olduğu mədəni-maarif dünyasının mənəvi incilərini özündə əks etdirmişdir.

Şübhəsiz, Borçalı maarifini təkcə Azərbaycan və Türkiyə maarifinin mexaniki sintezi kimi götürmək düzgün olmaz. Ona görə də özünəməxsus spesifikliyi də bunlara əlavə etdikdə, tam bütövlük yaranmış olar.

Qədimdən bəri Borçalıda maarifin inkişafının özünəməxsusluğunu yaradan əsas amil onun təbii-iqtisadi imkanları, əhalinin milli hisslərə qarşı inkişafı, əmək vər-dişləri, əhalinin sosial bazasının zəminləri, qeyri xalqlarla təmasda olması əsas götürülmüşdür.

Borçalının vahid bir ərazi kimi, Rusiya ilə Yaxın və Orta Şərq dövlətlərinin ticarət yolu üstündə yerləşməsi, onlarla qarşılıqlı ünsiyyətdə olması, Asiya, Avropa tacir və səyyahlarının daimi səfərləri, yerli əhaliyə çox zəruri elmi-mədəni və maarif-təhsil mübadiləsi imkanı yaratmışdır. Elə bunun nəticəsidir ki, ulu babalarımız zaman-zaman yaranmış yazılı abidələri və ulu tarixçəmizi qismən də olsa əldə edib bu günümüzə gətirib çatdırmışlar.

Beləliklə, Borçalı dünya sivilizasiyasından, maarifin inkişafında mütərəqqi sayılan ideyalardan kənarda qalmamışdır. Borçalıda maarif oçaqlarının inkişafını professor Zahid Qaralovun fikrincə, şərti olaraq 4 inkişaf mərhələsinə bölmək olar.

• Birinci inkişaf mərhələsi: Miladdan VII əsr öncə VIII əsrə qədər;
• İkinci inkişaf mərhələsi: VII əsrdən XVIII əsrə qədər;
• Üçüncü inkişaf mərhələsi: XVIII əsrdən 1917-ci ilə qədər;
• Dördüncü inkişaf mərhələsi: 1917-1920-ci illərdən 1990-cı illərə qədərki dövr.

Göründüyü kimi bu mərhələlərin hər biri uzun tarixi dövrü əhatə edir. Bu dörd dövrün hərəsini öz inkişaf yoluna görə bir neçə yarımdövrə ayırmaq olar. Ümumiyyətlə, Borçalı türk tayfaları (bizim əsrə qədər) bu məmləkətin aborigen xalqlarından birincisi olduğu üçün birinci mərhələni aşağıdakı yarımdövrlərə ayıra bilərik:

1. Ən qədim dövr- heyvandarlıq və əkinçiliyin meydana gəlməsi yarımdövrü;
2. Mədəni inkişaf təsərrüfatçılığına qədəm qoyulması dövründən İslam dininin yayılmasına qədərki yarımdövr.

Borçalı türklərinin ibtidai içma dövründən tədriçən feodalizmə keçməsi tarixi zərurət olmuşdur. İnsanlar təbiəti, ətraf mühitdə baş verən hadisələri və qanunauyğunluqları daha ətraflı öyrənməyə ehtiyac duymuşlar. Bu ehtiyac bir tərəfdən daha məhsuldar təsərrüfatçılıq yaratmaq zəruriyyətindən irəli gəlirdisə, digər tərəfdən daha dözümlü, sağlam, qoçaq övladlar boya-başa çatdırmaq qayğısından doğmuşdur. Bunun bir səbəbi də o idi ki, Borçalıda quldarlıq dövrü olmamışdır. Borçalının türk qövmləri və qolları bir-birini əzmək, qul halına salmaq psixologiyasından uzaq olublar. Bu xalqın əsas me'yarı, amalı yaxşı nəsil yetişdirmək, nəsli artırıb inkişaf etdirmək və onları qorumaq olub.

Türk dünyasının digər bölgələrində olduğu kimi, Borçalıda da maarif və təhsilin ilk dövrləri fərdiliyə əsaslanmışdır, kütləvilik olmamışdır. Təlimin təşkilat forması fərdi və qrup (bir nəslin, tayfanın, məhəllənin və s. uşaqlarının bir yerə toplanması əsasında) halında olmuşdur. Əlbəttə, bu hal sonrakı mərhələlərdə də saxlanmışdır. Təlim-tərbiyə metodları sırasında nümunə, inandırma, əməli iş, təlimat ön planda olub. Təlim-tərbiyənin məzmunu əsasən təbiət nemətlərindən istifadə edərək nəsli yaşatmaq, təbiətin qanunlarına uyğunlaşmaq, davranış qaydalarını öyrətmək olmuşdur. Həmin dövrdə xüsusi təhsil müəssisələrinin fəaliyyət göstərməsi barədə əlimizdə tutarlı faktlar yoxdur. Bununla belə, inkarolunmaz həqiqət belədir ki, oğlanların təlim-tərbiyəsi ilə sistematik olaraq ata, baba, böyük qardaş və içma başçıları, qızlarla isə ana, nənə, böyük baçı, içma və tayfa ağbirçəkləri məşğul olmuşlar.

Borçalının təbii şəraitinin rəngarəngliyi və müxtəlif landşaft formalarının olması əhalinin tarixən torpağa bağlılığını, onun sinəsində bol nemətlər bolluğu yaratmasını şərtləndirmişdir. Ərazinin çox hissəsinin dağlıq və dağətəyi zonadan ibarət olmasına baxmayaraq, əhali bu yerlərdə tarix boyu oturaq, məhsuldar kəndli təsərrüfatı və fəsli köçəri (yaylaq və qışlaq) aran təsərrüfat sahələri yaratmışdır.

Borçalının fauna və florası çox zəngindir. Türklərin ta qədimdən bu eldə, obada yurd-yuva salması da bu zənginliyin hesabına olmuşdur. İnsanlar ilboyu təbiətin hazır məhsulları ilə təmin oluna bilmişlər. Onlar ev heyvanları saxlamış, ev quşları bəsləmiş, vəhşi heyvanları, çöl quşlarını ovlamış, qida əldə etmişlər. Bitki örtüyündən, onun bar verən meyvə ağaçlarından da bir qida mənbəyi kimi istifadə etmişlər.

Böyüyən və inkişaf edən gənc nəslin təlim-tərbiyəsinin məzmununu da əsasən belə məşğulluq forması təşkil edirdi. Uşaqlara ov alətləri və onun qayda-qanunları öyrədilirdi. On iki, on üç yaşına çatmış oğlanlar böyüklərlə birlikdə ova, cıdır meydanlarına aparılır, onlara heyvan və quşları ovlamaq yolları əyani göstərilirdi. Bir qayda olaraq təkrar-təkrar bu ovlama işləri təşkil olunub, gənc nəslə tapşırılır: biz necə ovladıqsa siz də beləcə hərəkət edin. Sonradan yeniyetmə və gənclərin özlərinə həmin işi icra etmək tapşırığı verilir. Böyüklər onların fəaliyyətini müşahidə edib qiymətləndirirlər. Beləliklə, onlara da işdə sərbəstlik verilir. Qızların əmək fəaliyyəti isə iki istiqamətə yönəldilirdi: qida və meyvə bitkiləri toplamaq, evdarlıqla məşğul olmaq.

Oğlan və qızların ailə qurmaq həyatına hazırlanmalarına xüsusi diqqət yetirilirdi. Təsadüfi ailə qurmaqdan onları daim çəkindirirdilər. Mümkün qədər bir-birini yaxşı tanıyan ailələrlə qohumluğa üstünlük verilirdi. Evlənmə yalnız hər iki tərəfin ailə, tayfa başçılarının razılığı ilə həyata keçirilirdi. Böyüklərə hörmət, ailə üzvlərinə və qohumlara sədaqət göstərmək uşaqların və gənclərin tərbiyəsinin əsasını təşkil edirdi.

Təbiətdə baş verən hadisələri müşahidə etmək və əməli fəaliyyətdə təbiət amillərini nəzərə almaq gənc nəslin təhsilində xüsusi yer tuturdu. Adamlar arasında münasibətin təmizliyinə daha çox diqqət yetirilirdi.

Düzlük və doğruçuluq, xeyirxahlıq və paklıq, igidlik və mətinlik tərbiyəsi bütün əsrlər boyu Borçalı türklərinin tərbiyə ənənəsində yaşadılmışdır.

Heyvandarlığın və əkinçiliyin inkişafı Borçalı türklərinin həyatında, gənclərin təlim-tərbiyəsində yeni istiqamətlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Qaramalın, qoyunçuluğun, atçılığın və arıçılığın inkişafı Borçalıda kənc nəslin nümayəndələrindən daha məsuliyyətli olmağı tələb edirdi. Buna görə də uşaqların və gənclərin bu sahələrdə əmək fəaliyyətinə hazırlanmalarına daha çox ehtiyac duyulurdu.

Çovdar, buğda, arpa, qabılça əkini, dəmirçilik, dülgərlik, bənnalıq və nalbəndlik sənətkarlığın inkişafına güclü təkan verirdi. Aran zonalarında bostançılıq və bağçılıq, tütünçülük, bir qədər sonra pambıqçılıq, 1930-cu illərdən isə üzümçülük üzrə peşəkar mütəxəssislər yetişdirmək tələbini həyat özü irəli sürürdü. Qarğıdalı, kartof, kələm, lobya (paxla), sonralar isə pomidor, badımcan, bibər (istiot), xiyar və müxtəlif göyərtilər əkib-becərmək nisbətən kec yayılmışdır. Heyvandarlıqda və əkinçilikdə oğlanlarla qızların, ümumiyyətlə, kişi və qadınların möhkəm əmək bölgüsü yaradılmışdı. Heyvanları otarmaq, qışda tövlə şəraitində yemləyib bəsləmək bir qayda olaraq kişilərin işi, sağmaq, südün emalı və s. qadınların üzərinə düşürdü. Yunun yuyulması, əyirilməsi, palaz, xalça, kilim və s. əşyaların, bəzək şeylərinin hazırlanması məsələsinə qadınlar, yunun qırxımına isə kişilər cavabdeh idilər.

Sınıqçılıq, təbiblik Borçalıda xüsusi peşə kimi inkişaf etdirilmişdir. Bütün müalicələr yalnız təbii bitkilər və onların kökləri, çiçəkləri, heyvan piyi, bal və s. məmulatlarla olmuşdur. Bu sahədə qazanılan təcrübə ənənə şəklində nəsildən-nəslə bacarıqla çatdırılıb.

Rusiya ilə Gürcüstan arasındakı Georgiyevski müqaviləsi, Türkiyəyə qarşı bunların birgə müharibəsi Borçalı türklərinə qarşı münasibəti də kəskin surətdə pisləşməyə doğru yönəltdi. XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq, Borçalıya rusların(molokan, duxabor və sektantlar) və Türkiyə ermənilərinin kütləvi miqrasiyası başlandı. Bunlarla yanaşı, bərəkətli Borçalı torpaqlarında xeyli yunan və almanlar da yerləşdirildi. Beləliklə, ruslar, ermənilər və almanlar öz dillərində məktəblər yaratdılar. Yunanlar rus dilində, ermənilər isə öz dillərində oxumağa başladılar. Qəribə burasıdır ki, türk balalarının rus və gürcü məktəblərində oxumasına çox böyük yer verilirdi. Bizcə, bu da aydın idi.

Borçalıya sonradan dəvət olunmuş almanlar üçün bu mahalın ikinci, erməni, yunan və ruslar üçün isə üçüncü vətəni sayılan xalqlara bu ərazidə Azərbaycan türklərinin torpaqlarından ayırıb verilməsindən başqa, hakim dairələr onlara müsəlmanları sıxışdırmaq üçün də çox böyük dövlət imtiyazları verdilər. Onlar torpaq vergisindən və bağ xərcindən tamamilə azad edildi. Mahalda onlar knyaz ailəsindən sonra ikinci platformada dayanırdılar. Əlbəttə, bu imtiyazlar istər aborigen xalqa və istərsə də şıltaqlıq baxımından gəlmə qrupa və onların təlim-tərbiyəsinə təsir etməyə bilməzdi. Lakin təbii, obyektiv proseslər dönməz idi. Əhalinin milli tərkibinin dəyişməsi xalqların bir-birlərinin təsərrüfat fəaliyyəti və mədəniyyəti ilə yaxından tanışlığına şərait yaratdı. Onların hər biri üçün faydalı sayıla bilən qarşılıqlı təsirlər də özünü göstərdi. Bunlarla yanaşı, Borçalıda tarixən yaranmış sağlam milli adət-ənənələrin təbii axarına maneələr də artmağa başladı. O cümlədən, ata-oğul, qız-ana, ər-arvad, qardaş-bacı və qohumluq, dostluq münasibətlərində türk dünyasına yad olan ünsürlər tədricən xalqın mənəviyyatına daxil oldu. Milli zəmində vaxtaşırı toqquşmalara da yol verildi. Milli ayrı-seçkiliyin yaranmasında xristian din xadimləri, ayağına yer etmiş ermənilər və ruslar bu işdə daha çox fəallıq göstərirdilər. Bu iki millətin təsiri ilə yerli gürcülərdə şovinist ideyalar baş qaldırır, milli ədavət toxumu səpilirdi. Türklərin sıxışdırılmasına meyl küclənirdi.

Göstərilən dövrdə Borçalının bəzi bölgələrində rus-türk məktəbləri yaradılmışdı. Maraqlıdır ki, 10-15 il ərzində Borçalıya köçürülmüş rusların, ermənilərin, yunanların, svanların demək olar ki, hamısı türk dilində danışmağı öyrənmişdilər. Bu həmin millətlərin yerli əhali ilə hərtərəfli əlaqələr yaratmaq cəhdinin nəticəsində baş vermişdi. Bütün kəndlər, çaylar, meşə və dağlar, dərələr, düzənliklər türk adı olduğundan onları öyrənməklə lüğət fondlarını çox tez zənginləşdirə bilmişdilər. Təəssüf ki, artıq həmin adların demək olar ki, hamısı indi dəyişdirilib, tam yad sözlərlə əvəz edilmişdir.

Keçən yüzillikdə və yaşadığımız əsrin ikinci yarısında erməni-rus dueti Borçalı türklərinin təlim-tərbiyə sisteminə də mənfi meyllərin güclənməsinə təsir etmişdir. 1910-1920-ci illər arasında isə ermənilər Borçalı türklərinə, eləcə də gürcülərə qarşı çıxmış, çoxlu günahsız qanlar axıtmışlar. Rus imperiyası qırmızı Sovet imperiyası ilə əvəz olunandan sonra Borçalıda məktəb şəbəkələri genişləndi. Demək olar ki, bütün kəndlərdə məktəblər açıldı. Bu ilk baxışdan mütərəqqi hadisə, sivilizasiyaya doğru əsaslı addım sayıla bilərdi. Bununla yanaşı, qırmızı imperiya dövrü Borçalıya böyük bəlalar gətirdi. Bunların ən acınacaqlısı 1920-22-ci illərdə Borçalının parçalanması oldu. Onun ərazisinin böyük bir (6 rayon) hissəsi götürülüb sonradan Ermənistan deyilən respublikaya verildi. Bir hissəsi Ağbulaq, Axırkələk və Zəlyə rayonlarına birləşdirildi. Ciddi fəlakətlərdən biri də Ahıska türklərinin Aspinza, Adıgün və s. bölgələrdən sürgün edilərək Türkiyə ilə Borçalını birləşdirən həmin ərazilərə ermənilərin, rusların və gürcülərin yerləşdirilməsi oldu.

Məktəblərdə xalqımızın tarixinin, milli coğrafiyasının, dininin və mədəniyyətinin tədrisi yasaq edildi. Elə bu gün də yasaqdır. İkinci dünya müharibəsi başlayan kimi Borçalı türklərinin Türkiyə Respublikası ilə bütün əlaqələrini kəsdilər. Beləliklə də Borçalı, xristian dənizinin ortasında tənha bir adaya çevrildi. Oraya milli-mədəni muxtariyyət verilmədi. 1910-cu illərdən başlayaraq, Borçalıya köçürülmüş ermənilərin kütləvi surətdə "gürcüləşməsi" prosesi getdi. Qeydiyyatda hamısı gürcü yazıldı. Əlimizdə bu ifadəni təsdiqləyən geniş material vardır. Professor V.L.Veliçko özünün şah əsəri sayılan "Kavkazi-russkoe delo i mecduplemennıe voprosı" kitabında yazır: "Ermənilər yeganə millətdir ki, özlərinin xeyri üçün ən alçaq hərəkətlərə meyl göstərir, düşdükləri mühitdən asılı olmayaraq assimilyasiyaya uğramaq, hətta ana familiyasını, soyadı, soykökünü belə dəyişdirirlər". Müəllifin yazdığına görə, son 80 ildə ermənilər bir qayda olaraq Gürcüstanda "şvili" gürcü, Yusif bəy, Qara bəy, İbrahim xan kimi Azərbaycan, Rusiyada isə Krasilnikov, Sapojnikov, Lisitsin, Sergeyeva və Panov kimi qeyri-erməni familiyalarını götürmüşlər. (Bax: V.L.Veliçko. Kavkaz. T. 1. İzd. M.D.Muretovoy. S--Peterburq, 1904, s. 83) Beləliklə, V.Veliçkonun yazdığı bu misraları gürcü alim və mütəxəssisləri də təsdiq edir. Həmin əsərdən bir ifadəni oxucuların nəzərinə çatdırmağı özümüzə borç bilirik.

Tarix gürcü xalqına sübut etmişdir ki, hər adama inanmaq, bel bağlamaq olmaz: o cümlədən də əgər o adamda satqınlıq, ikiüzlülük, xainlik və nankorluq varsa: sitatı olduğu kimi veririk: arminskoe meliki Abo i Medjnun oblaqodtelstvovannıe İrakliem 11, kotorıy ukrıl ix ot persidskix qonenii, v rokovuyu minutu peredalis persiyanam i bıli provodnikami polçiş Aqa-Maqomet-Xana, razqrabivşix i zalivşix potokami krovi Tiflis v 1795 qodu. Etot fakt polezno vspominat, koqda armyanskie publidistı slişkom nastaivayut na tom, çto armyane revnostnıe xristiane.. 1989-cu ildə qədim Borçalı türklərinə "gəlmə", "qonaq" damğası vuruldu. Beş-altı ildə Borçalıdan məcburi köçkünlərin sayı 250 mini keçmişdir.

Məktəblər dərsliksiz, proqramsız və pedaqoji ədəbiyyatsız qalıb. Orta məktəblərin bir çoxu (Dmanisi) bağlanmışdır. Borçalı həqiqi mənada ağır günlərini yaşayır. Orada məktəblər Azərbaycanın qayğılarına möhtacdır. Bunlara baxmayaraq, yarım milyona yaxın Borçalı türkləri hər cür məhrumiyyətlərə sinə gərir, məğrurluğunu saxlayır, dədə-baba torpaqlarına sadiq qalırlar.

1993-cü ilin məlumatına görə, bütün məktəblərdə şagirdlərin sayı xeyli azalmışdır. Təkcə Dmanisi rayonunda 23 orta məktəbdən 20-si natamam orta təhsil məktəbinə çevrilmiş, bəziləri isə ümumiyyətlə, birdəfəlik bağlanmışdır. Bolnisdə də eyni vəziyyət mövcuddur. Hər iki rayondan Azərbaycan türklərinin qovulmasından sonra məktəblərin və şagird-müəllim kollektivinin azalması daha kritik nöqtəyə gəlib çıxmışdır. Bu da öz növbəsində müəllimlərin böhranlı maddi vəziyyətini daha da ağırlaşdırmış, onları maarif sistemindən uzaqlaşmağa məcbur etmişdir. Yeni iş yerləri axtarmaq üçün bu ziyalılar Azərbaycan Respublikasının rayonlarına pənah aparmışlar. Bu isə Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan dədə-baba yurdun tərk olunmasına və ikinci yaşayış yerində isə (Azərbaycan) antropogen vəziyyətini daha ağır vəziyyətə çatdırmış olur. Nəticə etibarilə qəbul olunmuş təzə əlifbaya keçidlə əlaqədar Borçalıda dərs vəsaitinin çatışmaması (bəzi bölgələrdə olmaması), məktəblərin ümumi təchizatının yarıtmazlığı dərslərin keyfiyyətini aşağı salıb, maarif sisteminə böyük zərbə dəyib. Müasir dövrdə Borçalı və digər bölgələrdə yerləşən Azərbaycan (hər üç tipdə) məktəblərinin vəziyyəti haqqında tərtib olunmuş cədvəl qeyd etdiklərimizi rəqəmlərin dili ilə daha əyani göstərir.

Cədvəldən göründüyü kimi, kriminogen hadisələrlə əlaqədar bütün yaşayış məntəqələrində fəaliyyət göstərən məktəblərin əksəriyyətində istər kəmiyyət, istərsə də keyfiyyət göstəriciləri çox aşağı enmişdir. Bir məqamı da yaddan çıxarmaq olmaz ki, əsrin ortalarında Borçalı və onun qonşu bölgələrinin məktəblərində sözün əsl mənasında milli kadrın yetişib, boya-başa çatmasında dövrünün ziyalı və savadlı müəllimləri olmuşdur və indinin özündə də vardır. Belələrindən əməkdar və zəhmətkeş müəllim Bədəlov İslamı, Hüseynqulu Məmmədovu, Kamal Fərəməz oğlu Məmmədovu, Rüstəm Hacıyevi, Bayramova Tərlaləni, Nigar Əliyevanı, Bayramov Xəlili, Qədir Kərimovu, Kərimov Mahmudu, Səadət Hüseynovanı, Kələntərli Zinyəti, Rza Darğallı, Kərəm Tükənovu və s. əsrin axırlarında isə Xəlil Eyyubovu, Rəhimov Xəlili, Qarayev Müdhəti, Nəbiyev Mədədi, Afət Minasazovu, Nəbiyev Poladı, İgidova Elyuranı və s. misal göstərmək olar. Əlbəttə, bunların sayı bölgələr üzrə daha çoxdur! Borçalılar bu şəxsləri heç vaxt unuda bilməzlər.

Şəxsən heydər Əlirza oğlu Əliyevin Azərbaycanda, Eduard Ambrosiyeviç Şevardnadzenin isə Gürcüstanda apardıqları fuvdamental dəyişikliklər nəticəsində hər iki respublikada yaxşılığa doğru çox böyük işlər görüldü. 1995-1996-cı illərdə Azərbaycandan yüzlərlə azərbaycanlı ailəsi geriyə, Gürcüstana qayıtdı.

Mənbə: © Məmməd Sarvan, Musa Nəbioğlu, 2003