Hər millətin özünün əsrlər boyu yaratdığı və başqa, xüsusən də qonşu, dost xalqlardan əxz etdiyi adət-ənənələri yaşatması, inkişaf etdirməsi təbii hal kimi qiymətləvdirilməlidir. Bu istəkdə milli qüruru, hissləri uca tutmaq, qorumaq, qranitləşdirmək lazımdır. Düzdür, mühitdən, ictimai-siyasi qurumdan, maddi-mənəvi vəziyyətin əlverişli və qeyri-əlverişli olmasından, xüsusən də elm və texnikanın, istehsal proseslərinin təsirindən asılı olaraq bu adət-ənənələr müəyyən dəyişikliklərə uğrayır, onların inkişafı, zənginləşməsi gah sürətli, gah da ləng gedir. Amma tarix göstərir ki, bu adət və ənənələrin daşıyıcısı olan xalq varsa, həmin atributlar da yaşayacaqdır. Bu, Borçalıya, orada yaşayan Azərbaycan türklərinə də aiddir. Borçalıların çox orijinal, ancaq bu mahala məxsus cizgiləri, naxışları olan el adətləri, ənənələri var. Onların hamısının mayasında bütövlükdə Azərbaycan xalqının nəfəsi, dəsti-xətti dursa da, yerli şəraitdən, başqa millətlərin nümayəndələri ilə ünsiyyətdən, işləməkdən irəli gələn cəhətlər də yox deyildir. Borçalıda ən zəngin, oxşarsız adətlərdən biri nişan, toy mərasimləridir.

Hələ çox qədimlərdən bəri toyun keçirilməsi vaxtı, toy xərci, gəlinin atasına veriləcək məbləğ-"başlıq", "yol pulu"nun miqdarı barədə danışıq üçün qız evinə gedilir, toyda iştirak edəcək adamların sayı və tərkibi müəyyənləşdirilirdi. Buraya tayfanın ağsaqqalı sayılan bir nəfər ixtiyar kişi, oğlanın atası, atası olmadıqda böyük qardaşı, əmilərindən ən hörmətlisi, dayısı və oğlanın yaşlı qohumlarından biri daxil olurdu.

Gürcüstanın Borçalı qəzasında və sair bölgələrdə yaşayan Azərbaycan türkləri içərisində əksər hallarda nişanlı qız ilə nişanlı oğlanın rəsmi olaraq evlənmələri kəndlərdə böyük təntənəli hadisə sayılan toy mərasimi ilə başa çatırdı. Nişanlı oğlanın öz toyunun təşkili və icrası, bu toyda bilavasitə iştirakı qəbahət sayıldığı üçün onun valideynləri və ya böyük qardaşları bu işlə məşğul olurdular.

Toyun keçirilməsi vaxtına xüsusi məhdudiyyət qoyulurdu. Orucluq və məhərrəmlik ayları istisna olmaqla ilin bütün aylarında toy etmək olardı. Ancaq toyu keçirmək üçün külli miqdarda kənd təsərrüfatı məhsulları və asudə vaxt tələb edildiyindən bu mərasimlərin çox hissəsi ilin payız fəslində və qışın əvvəllərində keçirilirdi. Oğlanın valideynləri toy etmək üçün maddi imkanlarını götürqoy etdikdən sonra öz fikirlərini yaxın qohumlarına bildirməyi son dərəcə vacib sayırdılar. Bu məqsədlə oğlan evində yığıncaqlar-məsləhətləşmə, sözləşmə keçirilirdi. Adətən belə yığıncaqlar həftənin istənilən günündə yox, həmin nəsil üçün uğurlu gündə keçirilirdi. Belə hallarda son qərar tayfanın, nəslin ağsaqqallarının təklifinə əsasən qəbul edilirdi.

Qız və oğlan eyni kənddən olduqda əvvəlcədən dəqiqləşdirilmiş gündə həmin adamlar-piyada, ətraf, uzaq kəndlərdən olduqda isə qız evinə atla gedərdilər. Qaydaya görə evdən çıxarkən onların arxasınca bir qab içməli su atırdılar. Görünür, bu, suyun aydınlıq və bolluq əlaməti hesab edilməsi ilə əlaqədardır. Əgər onların yolundan pişik keçsə və qarşılarına "uğursuz", "ayağı ağır" adam çıxsa, bu, qarşıdakı iş üçün pis nişanə sayılırdı. Hətta Sarvan, Hallavar, Baydar, Kürtlər (Qurdlar), Gorarxı, Təhlə, Kolagir, Ormeşən, Təkəli, Hamamlı və s. kəndlərdə belə hallarda geri də qayıtmalı olurdular. "Bədbəxtlikdən" yaxa qurtarmaq üçün müxtəlif adətlər icra edilirdi.

Danışıq aparmaq üçün adamlar göndəriləcəyi barədə əvvəlcədən məlumat verildiyindən qız evində hazırlıq görürdülər. Oğlanın adamları (3-5 nəfər) qız evinə gəldikdən sonra burada danışıqlar iki gəncin ailə qayğılarından daha çox, sövdələşmədən gedirdi. Ən geniş mübahisə qız üçün veriləcək başlığın tərkibi və miqdarı ətrafında cərəyan edirdi. Başlığın miqdarı qız evinin ictimai-iqtisadi və sosial vəziyyətindən, qızın əxlaq və gözəlliyindən, sağlamlığından, ev işlərini necə görməsindən, gəbə, kilim, palaz toxumağı bacarıb-bacarmamasından, inək, bir sıra kəndlərdə isə camış sağmaq, habelə süddən müxtəlif məmulat hazırlamaq qabiliyyətindən asılı idi. Bu adətlərin Borçalının Başkeçid, Çoruk-Qəmərli inzibati rayonlarının bir sıra kəndlərində və Laqodexi, Saqareco rayonlarında (Yormuğanlı, Ləmbəli, Keşəli və s. kəndləri) son illərə qədər davam etməsinə rast gəlinirdi.

Natural kəndli təsərrüfatının hakim mövqe tutduğu dövrlərdə başlıq natura ilə, iribuynuzlu mal-qara, qoyun, dəvə, at, gəbə, kilim, yun və s. ilə, kapitalist münasibətlərinin kənd şəraitinə daxil olmasından sonra isə pulla ödənilirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, başlığın pul ilə ödənilməsi əsasən diyarın aran kəndlərinə aiddir və bu, əsrimizin 50-ci illərindən başlayaraq bərqərar olmuşdur. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində bəzi valideynlərin qızları üçün 6000 manat məbləğində başlıq tələb etmələri faktları da olmuşdur.

Nəqd puldan əlavə qız sahibləri həmçinin bahalı bəzək şeyləri-üzük, bilərzik, boyunbağı, qızıl və gümüş, toy paltarı tikmək üçün ipək parçalar, bir cüt ayaqqabı, iri ölçülü güzkü və s. tələb edirdilər.

Hər iki tərəfin səyi nəticəsində başlıq barəsində razılığa gəldikdən sonra toy xərcini danışmağa başlayırdılar. Qızın atası toya çağıracağı adamların miqdarı və onları yedizdirmək, şənləndirmək üçün lazım olan ərzaq məhsullarının kəmiyyəti barəsində öz mülahizəsini irəli sürürdü. Borçalı qəzasındakı Sarvan kəndinin varlılarından olan Fərəməz Məşədi Əlləz oğlu qızı üçün toy xərci olaraq 12 baş qoyun, 2 pud qənd, 3 pud yağ, 10 pud düyü və başqa ərzaq məhsulları tələb etmişdi. Digər valideynlər buraya 15-20 pud un, 2 kisə xına, qurudulmuş meyvə, qızın yaxın qohumları üçün hədiyyələr də daxil edirdilər. Əksər hallarda oğlanın atası çətinliklə də olsa, bu tələbləri ödəməli olurdu.

Ən axırda toyun hər iki tərəf üçün sərfəli olan toy günü seçilirdi. Bütün məsələlər qarşılıqlı razılıqla həll edildikdən sonra qonaqlara yemək (yağ, pendir, bal, çörək, çay) təklif edilir və bundan sonra oğlan evinə qayıdıb qız tərəfinin şərtləri barədə onlara ətraflı məlumat verilirdi. Tərəflər ümumi razılığa gələ bilmədikdə din xadimlərinin məsləhətlərinə müvafiq hərəkət edilirdi. Bəzən onların arasında münaqişə də düşürdü. Ona görə də bir sıra kəndlərdə bəzi ailələr gələçək gəlinlərini və ya yola salacağı qızı bir qayda olaraq qohumluq əlaqələri olan tayfalara və ya nəslə bağlayırdılar. Qarşıdakı toy üçün oğlan evinin ilk addımı qız üçün toy paltarı və bəzək şeylərinin bəziləri (üzük, bilərzik, boyunbağı, kəmər və s.) xüsusi sifarişlərlə zərgərlər tərəfindən hazırlanırdı. Paltar tikmək üçün lazım olan parçalar Tiflisdən, Çoruk-Qəmərlidən (Bolnis), Şüləver kəndindən, ucqar dağ kəndlərində isə xüsusi varlı şəxslərə məxsus olan dükanlardan baha qiymətə alınırdı.

Qeyd edilən tədbirlərdən sonra eyni mənanı bildirən, ancaq müxtəlif adlarla ifadə olunan "paltar aparmaq", "qayçıkəsdi", "paltarbiçdi" mərasimi icra edilirdi. Bu mərasimin əsas məzmunu ondan ibarətdir ki, oğlan tərəfindən alınmış toyluq parçalar qız evinə aparılır. Burada ancaq qadınlar iştirak edirlər. Oğlanın anası, bibisi (maması), xalaları, bacıları və dəvət olunmuş başqa qadınlar da buraya daxil olurdular. Adətən paltar apararkən özləri ilə birlikdə geyim əşyaları, biçib-tikməyi bacaran bir nəfər qadın da aparırdılar. Paltar biçərkən həmin qadın qayçını parçaya toxundurur və qayçının kəsmədiyini elan edir. Oğlanın anasından "qayçı kəsdi" pul aldıqdan sonra geyimləri biçməyə başlayırdı. Mərasimin sonunda burada iştirak edənlərə yemək verilir və onlardan pul, "nəmər" toplanır. Bu pullar yeni evlənənlərə çatdırılır.

"Paltarkəsdi" mərasimindən sonra qızın nişanlısının evinə köçməsinə hazırlıq görülür. Hər ikisi özləri üçün "sağdış" və "soldış" seçir, onlara yengə təyin edilir. Sağdış, soldış və yengənin əsas vəzifəsi toyun gedişində oğlan və qızı müşayiət etməkdən ibarətdir.

Oğlanın mötəbər qohumlarından biri toyu keçirmək üçün musiqiçilər axtarır, zurnaçılar dəstəsinin başçısı ilə görüşür və toyun neçə gün davam edəcəyi haqda ona məlumat verir, bunun üçün nə qədər pul tələb edildiyini öyrənir. Bu dediklərimiz Borçalının bəzi dağ kəndlərinə aiddir. Sarvan, Qızılhacılı, Qaçağan, Ağməmmədli, Quşçu, Sadaxlı, Qarayazı, Böyük Muğanlı, Arıxlı, Təhlə və bir çox aran və dağətəyi kəndlərdə isə musiqiçilərlə nəqd pul danışığı olmur, onlar yalnız toya gələn adamların musiqiçilərə verdiyi pulla (şabaşla) kifayətlənirlər. Danışıq aparıldıqdan sonra toya aşıqlar dəstəsi də dəvət olunur. Bu, Hallavar, Saraclı, Kəpənəkçi, Faxralı, Korarxı, Kamamlı, Baydar, Yor-Muğanlı, Keşəli, Kosalı, Muğanlı, Körpülü və s. kəndlərə daha çox aiddir.

Varlı və hörmətli şəxslər öz toylarına adətən yaşlı və təcrübəli musiqiçiləri, nisbətən kasıb olanlar isə təzə çalmağa başlayan cavanları dəvət edirlər. Çünki yaşlılara nisbətən cavanlar az pul tələb edirlər. Eyni musiqi havaları Azərbaycan, erməni, gürcü toylarında ifa edildiyindən, bəzən Azərbaycan toylarını çalmaq üçün gürcü musiqiçiləri də dəvət edilirdi (əsasən Dmanisi rayonunda). Musiqiçilər geniş xalq kütləsi içərisində böyük hörmətə malik olduqlarından toy ərzində məclisin fəxri hissəsində əyləşir.

Toyun başlanmasına bir neçə gün qalmış kəndin bütün subay qızları ərə gedən qızın yanına toplaşırdılar. Bolnisi rayonunun Kəpənəkçi kəndində isə toy günü səhər vaxtı qızı başının dəstəsi ilə birlikdə bulaq üstünə kəndin bir gəlməli, görməli və mənzərəli guşəsinə çıxarardılar. Bu dəstəyə toplaşan qızların hansı ki, artıq toyu olub və ya nişanlıdır, onun başında örpək, açıq olanlar isə subaylıq əlamətidir. Qızın qohumları və rəfiqələri onları qonaq çağırırdı ("evə çağırma"), bəzən isə elə olurdu ki, bir gün ərzində onlar bir neçə ailənin qonağı olurdular. Borçalı və Çoruk Qəmərli nümayəndəliklərinin bəzi kəndlərində qız evinə çağırılmada bəyin özü ilə birlikdə onun bir neçə dostları da dəvət olunurdu.

Toy ərəfəsində oğlan evindən qız evinə başlıq və toy xərci göndərilirdi. Adətən bu şeylər araba ilə daşınırdı. Toyda kəsiləcək heyvanlar (erkək qoyunlar) isə bir nəfər oğlan uşaqının qabağına qatılaraq qız evinə göndərilirdi. Adətən qoçlardan birisinin boğazına qırmızı kəlağayı bağlanırdı. Bu nəmər-kəlağayı qoçları aparan oğlana çatırdı.

Toyun başlanmasına bir ay qadmış kənddə ölən olmuşdursa, toy sahibi onun ailəsinə gedib toya başlamaq üçün razılıq verməsini xahiş edirdi. Borçalı nümayəndəliyinin (Marneuli rayonu) bir sıra kəndlərində qız evinə aparılan (5-10 baş) qoçların buynuzlarına qırmızı rəngli lent bağlanır, bel hissələri qırmızı, göy rənglənir və ya xına çəkilirdi.

Toya dəvət olunacaq adamlara qabaqcadan xəbər verilirdi. Borçalı mahalının hüdudlarından kənarda (Qaraçöp nahiyyəsində) yaşayan soydaşlarımızın toy mərasimində isə dəvətnamələr bir qayda olaraq oğlan evində toyun başlanmasına 3-4 gün qalmış yazılır. Dəvətnamələri oğlanın yengəsi toya qədər paylayıb qurtarır. Qız evində yazılmış dəvətnamələri isə qız yengəsi paylayır.

Toyu oğlan evi başlayır, 20-25 metr ucu haçalı "lopa" qalxır, kəndin ən axarlı-baxarlı yerində şölələnməyə başlayır. Lopanın havaya qalxması toyun başlanmasının əlamətidir. Toya kənd adamlarından əlavə, oğlanın başqa kəndlərdə yaşayan qohumları və dostları da dəvət olunurlar. Qohumların toya gəlməsi son dərəcə vacib sayılır. Unudularaq toya çağırılmayan yaxın qohumlar oğlandan inciyir, hətta onu dindirmirdilər. Toydan bir müddət sonra həmin küsülülər üçün barışıq məclisi qurulur.

Toyun birinci günü zurnaçılar oğlan evinin həyətində açıq havada xalq havaları ifa edirdi. Axşamüstü toyçular arabaya əyləşərək atlıların müşayiəti ilə qız evinə yola düşürlər. Bunların içərisində oğlanın anası, qardaşları, yaxın qohumları və yengəsi olur. Marneuli, Bolnisi və Baş-keçid (Dmanisi) rayonlarının bəzi kəndlərində bəyin özü də toy dəstəsini qız evinə aparanların içərisində olurdu. Onun vəzifəsi musiqiçiləri qız evinə təhvil verib, geri qayıtmaqdır.

Toy dəstəsi oğlan evindən xeyli aralandıqdan sonra cavanlar mərasimin qabağını saxlayıb "tordaqbasdı" istəyirlər. Belə hallarda onlara bir baş kök toğlu və bəzən isə müxtəlif cür hədiyyələr təklif edilirdi. Toyçular qız evinə çatdıqda evin astanası qarşısında qabağını saxlayıb"qapıbasması" deyilən hədiyyə tələb edirdilər. Bunu qızın yengəsi edirdi. Qonaqlara əvvəlcə yağlı fətir (yuxa) təklif edilir və "fətirüstü" deyilən nəmər yığılırdı. Adətən yığılan bu pullar fətir bişirən qadınlara çatırdı.

Qaranlıq düşənə qədər zurnaçılar qız evinin həyətində camaatı şənləndirir, cavan qız və oğlanlar rəqs edir, yallı, çox vaxt isə əllərində yaylıq "Ağbaba" havasını həvəslə oynayır, cavanlar güləşdə öz qüvvələrini sınayır, "Dirədöymə" nümayiş etdirirdilər. Qaş qaralanda zurnaçılar sağdış tərəfindən bəzədilmiş şaxı qız evinə gətirməyə gedirlər. Adətən şaxın forması yolkanı xatırladıb qoz və armud ağacından hazırlanırdı. Şaxa müxtəlif bahalı, rəngarəng konfetlər, meyvələr, qoz, fındıq ləpələri və son vaxtlarda bir ədəd konyak və bir ədəd böyük qırmızı alma bağlanırdı. Ümumiyyətlə, şax bəzəmək xüsusi təcrübə və hazırlıq tələb etdiyindən bu iş səriştəsi olan adama tapşırılırdı.

Bir nəfər kişi şaxı evdən çıxarır və şax qaldıran qızın həyətində musiqi sədaları ucalır. Sonra isə qabaqda şax, onun arxasında sağdış və soldışın müşayiəti ilə gəlib, qız evinə gedirlər. Bəzi kəndlərdə qızın qabağı ilə əlində güzgü tutmuş bir qadın və ya cavan bir qız uşağı gedir. Şübhəsiz, burada güzgü xoşbəxtlik, paklıq və aydınlıq rəmzi daşıyır.

Bolnisi rayonunda Kəpənəkçi, Faxralı, Saraclı kəndlərində son on-on beş ilə qədər qızı oğlan evinə köçürməzdən bir-iki saat əvvəl bəyin anası ağzı yaşmaqlı, bir əlində yanar çıraq (lampa), o biri əlində isə güzgü və gül ilə qız evinə gedir. Anaya qız evində şirin çay verilir. Ana çayı içib, qaşıq qarışıq stəkanı götürüb özü ilə evə gətirir. Çox qəribədir ki, bu müddət ərzində ana nə yolda, nə də getdiyi evdə bir kəlmə də danışmır. Burada lampa işıqlı həyat, güzkü aydınlıq, gül isə sevimli gəlin rəmzi daşıyır. Danışmamaq isə gəlinin gəldiyi evdə sakit təbiətli, dilsiz-ağızsız olması deməkdir. Ərə gedən qız, onun sağdış və soldışları ağızlarını dəsmal ilə tuturdular. Bəzən dəsmal əvəzinə onlar əllərində yanar şam saxlayırdılar. Şax gündüz götürülən kəndlərdə onlar əllərində şam tutmurdular. Şax geçə aparılırdısa şənlik iştirakçılarının yolunu işıqlandırmaq üçün lopadan istifadə edirdilər. Lopa düzəltmək o qədər də çətin deyildi. Uzun bir payanın ucuna köhnə paltar, pambıq və ya "təzək", "gərmə" bərkidib, üstünə neft və ya mazut tökür, alışdırırdılar. Lopa təqribən 150-200 kvadratmetrlik sahəni işıqlandırırdı. Şax gündüz aparılırdısa burada nişanvurma oyunu nümayiş etdirilirdi. Marneuli rayonunun Qızılhacılı, Korarxı və Sarvan kəndlərində uca bir ağacın başına ipdən asılmış kişmiş qoyurdular. Hər kəs gülləylə kişmişi vurub salardısa, müəyyən edilmiş hədiyyəni- "nəməri" o götürürdü. Belə mahir atıçılardan biri Qızılhacılı Cöyrə oğlu Qara olmuşdur. Bir sıra kəndlərdə sapdan kişmiş yox, alma asılırdı. Kəndlərin əksəriyyətində şaxın qabağını saxlayıb hədiyyələr tələb etmək adəti mövcud olmuşdur. Son məqamda şax qız evinə çatdırıldı. Şax qaldıran qız şaxı götürən adama hədiyyə verirdi. Şaxı gətirdikdən sonra zurnaçılar yemək yeyib toy damına gedirdilər. Toyları keçirmək üçün xüsusi binalar tikilmədiyindən toylar adi qara dam və qazmalarda keçirilirdi. Bəzi kəndlərdə iri tövlələrdə (XVI-XVII əsrlər). Damın bir tərəfində qadınlar, o biri tərəfində isə kişilər əyləşirdilər. Toyu idarə etmək üçün bir nəfər "toybabası", "toybəyi" seçilirdi. Həmin adam rəqs etmək, yallı getmək və güləşmək istəyənlərin arzu və sifarişlərinə müvafiq hərəkət edirdi. Bir qayda olaraq toyun əvvəlində nişanlı qızlar, sonra isə cavan qızlar, gəlinlər və oğlanlar rəqs edirdilər. Bəzi kəndlərdə toyda "qızquyruqlamaq" adəti icra edilirdi. Nişanlı qız rəqs edərkən qohumluq əlaqələrinə görə ona və nişanlısına yaxın olanlar paltarına pul bağlayırdılar. Bu pullar onun kəlağayısına düyünlənirdi. Qeyd edilən tədbir barəsində hər iki tərəfin qohumlarına əvvəlcədən məlumat verilirdi. Gecədən xeyli keçəndən sonra qadınların çox hissəsi toyu tərk edir və bundan sonra cavan oğlanların yallı getməsi və güləşməsi başlanırdı. Toyda cavanların zurna və balabanın müşayiəti ilə mahnı oxumaları adəti də olurdu. Mahnının sözləri qoşmalardan, sevgi, qəhrəmanlıq dastanlarından və bayatılardan seçilmiş parçalardan ibarət olurdu. Axırda güləşmə başlanırdı. Borçalı toylarında güləş Hallavar, Gorarxı, Qızılhacılı, Bəylər, Candar, Quşçu, Darvaz, Dağ Sarvan, Culuxlu, Kolagir, Böyük Muğanlı, Baydar, Saral, Sadaxlı və s. kəndlərdə daha kəskin keçirilirdi. Bəzi kəndlərdəki adətə görə bəy öz toyunda mütləq güləşməli idi. Ancaq onun uduzması vacib hesab edilirdi. Xalq arasındakı inama görə bəy yıxılsa bolluq olmalı idi. Bu deyilənlər sırf dağ kəndlərinə aiddir. Toy damındakı şənliklərlə eyni vaxtda qız evində mağar keçirilirdi. Buraya oğlanın yaxın qohumları, qonşuları, dost və tanışları dəvət olunurdu. Mağar iştirakçılarına ət və süd məhsullarından hazırlanmış xörəklər, sac yuxası (fətir) və ya fırında, təndirdə bişirilmiş çörəklər və çay verilirdi. Gecədən xeyli keçmiş içərisində müxtəlif adda şirniyyatlar olan və üstünə qırmızı kəlağayı salınmış sini qab ortalığa gətirilir, məclis iştirakçıları oraya pul atmağa başlayırdılar. Bəzən onların verdikləri pulun miqdarı məclisi idarə edən şəxs tərəfivdən elan edilirdi. Xatırlatmalıyıq ki, toyda pul nəməri yalnız 1950-ci illərdən başlanmışdır. Ona qədər isə oğlan tərəfin, istərsə də qız tərəfin adamları bəylə gəlinə paltar, bəzək, ev əşyaları və cins mal-qara bağışlayırdıdar.

Şənlik iştirakçılarının mənəvi-estetik tələbatını ödəmək və onları şadlandırmaq üçün məclisə bir və ya iki aşıq dəvət olunurdu. Onlar toy iştirakçılarının sifarişi ilə mahnılar oxuyub dastanlardan parçalar söyləyir, qoşmalar deyir və saz havaları ifa edirdilər.

Toy şənlikləri ilə eyni vaxtda həm bəyin, həm də gəlinin yanında xına yaxdı mərasimi keçirilirdi. Böyük bir qabda xına hazırlanır: Həmin xına ilə əvvəlcə toyu olan cavanlar, sonra isə həmin mərasimə toplaşanlar əllərini boyayırdılar. Qabdakı xına boşaldıqdan sonra mərasimdə iştirak edənlər həmin qaba pul (nəmər) atırdılar. Yığılan pullar bəylə gəlinə çatırdı. Toy şənlikləri səhərə bir neçə saat qalana qədər davam edirdi. Səhər tezdən yenə də qız evinin həyətində musiqiçilər fəaliyyətə başlayırdılar.

Nəzərə çatdıraq ki, hazırda Sarvan, Korarxı, Qızılhacılı, Candar, Qullar və s. kəndlərdə xınayaxdıya toya 3-5 gün qalmış və ya toydan bir neçə gün sonra olur. Sarvan kəndinin elə məhəllələri vardır ki, bu günün özündə də qız toyunu xınayaxdı adı altında keçirirlər.

Qızın ata evini tərk etməsi ərəfəsində toya bir nəfər molla dəvət olunurdu. Həmin molla qız və oğlanın atalarının və vəkillərin iştirakı ilə kəbin kəsir. Burada oğlan və qız şəxsən iştirak etmir. Onları vəkilləri əvəz edirdi. Bəy və gəlin vəkillərini özləri seçirdilər. Adətən qızın vəkili oğlanın atasından "vəkillik" deyilən xüsusi hədiyyə alırdı. Molla əvvəlcə qızın vəkilindən onun ərə ketmək istəməsi barədə razı olub-olmamasını soruşardı. Vəkil isə qızın həmin adama ərə getməyə razı olduğunu bildirir və kəbin sənədində öz imzasını atırdı. Savadı olmayanlar baş barmağını mürəkkəbə batırıb həmin sənədə basardı. Sonra isə molla eyni sualla oğlanın vəkilinə müraciət edərdi. O, oğlanın evlənməyə razı olduğunu bildirir və dediklərini şəxsi imzası ilə təsdiqləyirdi. Göstərilənlərdən əlavə, kəbin sənədində qızın valideynlərinin qızlarına verdikləri cehizin tam və dürüst siyahısı göstərilirdi. Qıza verilən cehizin çox hissəsini onun özü tərəfindən toxunub hazırlanan əşyalar gəbə, kilim, farmaş, xurcun, çuval, yorğan-döşək, yasdıq, mütəkkə və əl tikmələri təşkil edirdi. Bu əşyaları qız körpə yaşlarından ərə gedənə qədər işləyib hazırlayırdı. Çox hallarda bu əşyaların miqdarı valideynlərin bağışadlığı müxtəlif qab-qacaq (şüşə, mis, dulusçuluq məmulatı) hesabına daha da artırdı. Bəzi kəndlərdə cehizin tərkibinə güzgü, gərdək, duz, maye (xaş), xəmir, gül, iynə, bir cüt uşaq ayaqqabısı daxil edilirdi. Bunlar dini inam və ayinlərlə əlaqədar idi.

Cehizin xeyli hissəsi oğlandan alınan vəsait hesabına hazırlansa da, bu barədə kəbin sənədində həmçinin "mehi-rin"-kişinin arvadını boşadığı halda verəcəyi əmlakın miqdarı göstərilirdi. Mehir pul vahidi ilə ifadə olunurdu. Bu sənəd qızın anasına, anası olmadıqda isə onu əvəz edən ən yaxın və qıza ana qayğısı göstərən qadında saxlanılırdı. Kəbin kəsmək üçün mollaya haqq verilirdi.

Toyun gedişində mühüm mərhələ qızın ata evini tərk etməsi sayılırdı. Burada bir çox adətlər icra edilirdi. Qızın əri evinə köçməsi vaxtı gələndə qızın yengəsi onu bəzəməyə başlayırdı. Gəlinə qara, boz və ya göy rəng istisna olmaqla istənilən rəngdə paltar geyindirmək olardı.

Yengə gəlini bəzədikdən sonra qızın vəkili onun belini qurşaqla bağlayırdı. Bolnis-Kəpənəkçi kəndində, Faxralı və s. bir qayda olaraq qızın belini onun qardaşı bağlayır, yengə isə əlində bir parça ağ yaylığı qızın başının üstündə üç tikə kəsib yerə tökür. Bu əlamət toydan sonra qızın üzü ağ çıxmağına işarə edir. Bu qurşaqlar evdə toxunur və 7 rəngdən ibarət olurdu. Bu qurşaq mərasimi ən çox mahalın dağlıq kəndlərində olurdu. Gəlini bəzədiyinə görə öğlan yengəsi qız yengəsinə "baş bəzəməsi" verirdi. Qızın ovcuna metal pul qoyub kəlağayı ilə bağlayırdılar ki, gələcəkdə sərvəti çox olsun. Əksər kəndlərdə gəlinin başına qırmızı rəngdə ipək örtük "duvaq" salırdılar.

Göstərilən mərasimlərdən sonra musiqiçilərin çaldığı qəmgin "ağlaşma" havasının müşayiəti ilə qızın cehizlərini həyətə çıxarırdılar. Qızın vəkili onun cehizlərinin üstündə oturub arabaya yükləməyə qoymurdu. Ona "nəmər" verdikdən sonra cehizləri götürüb arabaya yığırdılar. "Atlandırma"nın müşayiəti ilə oğlanın atası gəlini evdən çıxarıb arabaya mindirirdilər. Adətən onun bir tərəfində öz yengəsi, digər tərəfində isə oğlan yengəsi əyləşirdi. Yola düşərkən gəlini aparmağa gəldikləri yolla yox, başqa yolla gedirdilər. Çalışırdılar ki, heç kəs gəlin oturan arabanın təkərləri arasından daş keçirməsin. Hər iki adət bəy və gəlini "təqib" edən şər qüvvələri "qovmaq" xatirinə edilirdi.

Toyun arxasınca qara daş atılması pis adət hesab edildiyi üçün hər iki tərəfin adamları izdiham iştirakçılarının hərəkətlərinə xüsusi diqqət yetirirdilər.

Toyun köçünün qarşısını saxlayıb, "torpaqbasması" tələb etmək adəti geniş yayılmışdır. Adətən "torpaqbasma" qızın ata yurdunu tərk edib, oğlanın ata yurduna qədəm qoyduqda baş verirdi. Toy yolda qoyun sürüsü ilə rastlaşardısa ço-ban toyun qabağına bir baş qoç çıxarırdı. Əgər ərə gedən qız qoçu qaldırıb arabaya qoysa, qoça sahib olurdu, qaldıra bilməsə toy sahibi qoçun qiymətini çobana verməli olurdu. Toyu atlılar müşayiət edirdi. Toyda cıdır təşkil etmək geniş yayılmışdır. Oğlan evinə xeyli qalmış atlılar sürəkə başlardılar. Oğlan evinə birinci çatıb toy köçünün gəlməsini xəbər verən atlı bir ədəd qırmızı kəlağayı alırdı. İkinci və üçüncü gələn atlılara isə nəmər kimi corab və cib dəsmalı verilirdi.

Şindilər kəndində (Dmanisi rayonu) toy qız evini tərk edən kimi bəy ata minərək toyun qabağında gedir, arabada oturan nişanlısına alma atır və atını çaparaq qaçırdı. Başqa atlılar isə onu təqib etməyə başlayırdılar. Bəyin atını ötən sürəkçi bəydən nəmər alırdı. Buna bənzər adət Faxralıda (Bolnisi rayonu), Böyük Muğanlı, Kəpənəçi, Sadaxlı və s. kəndlərdə də (Marneuli) olmuşdur.

Gəlinin oğlan evində qarşılanması məqamında da müxtəlif adətlər icra edilirdi. Toy evinin həyətinə çatdıqdan sonra bəy sağdış və soldış ilə evin damına çıxır və oradan nişanlısının başı üstündən bir neçə dəfə aynalı tüfəngdən atəş açırdı. Belə hadisələr Marneuli rayonunun Korarxı, Qızılhacılı, Sarvan, Qaçağan, Arıxlı, Kəpənəkçi (Bolnis) kəndlərində də müşahidə olunur. Bəzi kəndlərdə isə bəy oradan nişanlısına alma atır, onun atdığı alma nişanlısına dəymədikdə bunu sağdış və soldış davam etdi-rirdi. (Dmanisi və Bolnisi rayonlarında). Atılan almalar gəlinə dəyənə qədər onlar bir-birini əvəz edirdilər. Bu adətlər yerinə yetirildikdən sonra gəlinin başı üstündən metal pullar (varlı xan və bəy ailələrində isə qızıl onluqlar), şirniyyat, bəzi kəndlərdə isə çörək və s. atırdılar. Axırda isə gəlinə arabadan düşmək təklif olunurdu, ancaq o, bu təklifə məhəl qoymurdu. Qayınatası ona yaxınlaşıb müəyyən bir hədiyyə boyun olduqdan sonra o, arabadan düşürdü. Gəlinin ayaqları altında ağzı üstə çevrilmiş və üstündə bir ədəd nəlbəki (bölmə) olan iri qazan qoyurdular. O, sağ ayaşnın zərbəsi ilə həmin qazanın üstündəki nəlbəkini sındırıb yerə düşürdü. Varlı ailələrdə gəlinin ayaqları altında qoç, kasıblar isə toğlu kəsirdilər. Ağtəhlə kəndində (Qardabani rayonu) kəsilən bu heyvanın ətini qonşulara paylayırdılar. Marneuli bölgəsinin 10-a yaxın kəndində isə həmin qoçun ətindən səhərisi gün ən yaxın qohum-əqrəba üçün süfrə açırdılar. Evə daxil olan kimi gəlinin ayaqları altına dəmir parçası atırdılar. Bəzi kəndlərdə evin ortasında ocaq çatır və oraya yağatırdılar. Gəlin içəri girən kimi onun əlinə şiş verirdilər. Gəlin həmin şişi oçağın kənarına sancıb gərdəyin arxasına keçirdi. Onun əlinə "əl iyi" və pilə verirdilər. Bəzi kəndlərdə isə o, evə daxil olan kimi qayınanası ona oxlov verib "oğlumu və evimi sənə bağışladım" - deyirdi. Qeyd olunanlardan sonra gəlinin qucağına 2-3 yaşlı oğlan uşağı qoyurdular. Xeyli vaxt keçəndən sonra gəlin uşağın əlinə pul verib anasına qaytarardı. Bu adətin meydana çıxması gəlinin gələcəkdə nəslin davamçısı və ailənin varisi sayılan oğlan uşağı doğması ilə əlaqədar olmuşdur.

Gəlin oğlan evinə köçdükdən sonra hər iki tərəfdə "ağızaçması" deyilən mərasim keçirilirdi. Buraya ancaq qız və qadınlar dəvət olunurdular. Onlara yemək verirdilər, axırda isə yeni evlənənlərin şərəfinə hədiyyələr toplanırdı. Axşam isə oğlan evində "mağar" olur, onun üçün şax qaldırılır və həmin kecə yenə zurnaçılar (aşıqlar) mey-danı ələ alırdı. Qız oğlan evində onun üçün ayrılmış otaqda yerləşdirilərkən öz yengəsi onunla birlikdə otururdu. Toy başa çatıb hamı dağıldıqdan sonra oğlan yengəsinin işarəsi ilə qız yengəsi gəlini tərk edir və yeni evlənənlər vüsala çatırdılar. Əvvəlcə verilən köstərişə əsasən gəlin ayaqlarını tez atıb nişanlısının ayaqlarını tap-dalamağa çalışırdı ki, gələcəkdə əri yanında sözü ötkəm olsun. Bu məqamda oğlanı bayırda sağdışı gözləyirdi. Qız bakirə çıxdıqda oğlanın işarəsi ilə onun sağdışı tüfəng atırdı. Oqlan nişanlısı ilə yatdığı döşəyin altına pul qoyub onu tərk edirdi. Bu pul qız yengəsinə çatırdı. Səhər tezdən musiqiçilər durub oğlanın həyətində bir saata yaxın musiqi çalırdılar. Hallavar, Muğanlı, Saraclı, Korarxı, Kürtlər, Bəylər, Baydar, Hamamlı və s. kəndlərdə buna "Səhər sazı" da deyirdilər. Toyun keçirildiyi günlərdə qar, yağış, dolu düşməsi, boran, çovqun olması pis əlamət hesab edilirdi. Bunun oğlan və qızın qazan dibi qazıması ilə əlaqədar olduğunu güman edirdilər. Qeyd etməliyik ki, bu əlaməti bütün Borçalı kəndlərinə aid etmək olar. Qız bakirə çıxmasa onun başını qırxıb, eşşəyə mindirir və yengəsi ilə geri, atası evinə göndərirdilər (Başkeçid bölgəsi).

Toyun səhərisi oğlan evində "üzağlığı" deyilən mərasim keçirilirdi. Buraya kəndin yaşlı qadınları dəvət olunurdular. Əvvəlcə onlara yemək verilir, sonra isə qız ilə oğla-nın yatdığı mələfəni nümayiş etdirirdilər. Bəzən oğlanın orqanizmində müəyyən fizioloji və psixoloji proseslər üzündən o nişanlısı ilə cinsi əlaqəyə girə bilmirdi. Belə hallarda oğlanın qohumları onun düşmənçiliklə bağlandığını güman edib, dua yazdırırdılar. Bu "müalicə" müsbət nəticə vermədikdə ara həkimlərinə müraciət edirdilər. Onlar isə xəstəni 5-10 gün səhəng suyu ilə çimizdirməyi məsləhət bilirdilər.

Ailə həyatının ilk günlərindən etibarən qız kimlərlə danışıb-danışmamaq barəsində ərindən qəti tapşırıqlar alırdı. Onun yeni ailədəki gələçək taleyi bu tapşırıqları necə yerinə yetirməsindən asılı idi. Sarvan, Candar, Kor-arxı, Böyük Muğanlı, Araplı, Baydar, Kürtlər, Hallavar, Daştəpə, Sadaxlı, Saraclı, Faxralı, Hamamlı, Qəmərli və s. kəndlərdə gəlin oğlan evində (1-3 ay müddətində) qayınatası ilə danışmazdı. Lakin qayınatası gəlinə "yemşək" atdı nəmərini verdikdən sonra onlarla danışıq ünsiyyətinə başlayırdı.

Qız əri evinə gəldikdən bir neçə gün sonra kənddə toy olardısa onu toya aparıb oynadardılar. Toy olmadıqda isə kəndin subay qızlarının müşayiəti ilə gəlin bulaq başına gedirdi. Ona səhənglə bərabər, bir sini şirniyyat doldurub, bulaq başındakı adamlara paylamağı təklif olunurdu. Gəlin səhəngi doldurub evə qayıdırdı. Kosalı, Candar, Quşçu, Sarvan, Korarxı və digər kəndlərdə gəlin bulaq başına Novruz bayramı gecəsi zurnaçıların müşayiəti ilə aparılırdı. Abdallı kəndində (Bolnisi rayonu) toydan bir qədər sonra başqa toy olardısa, həmin toyu çalan zurnaçıların müşayiəti ilə gəlini suya aparardılar. Burada da bulaq başında onlara şirniyyat paylayırdılar. Qeyd edilən mərasimdən sonra gəlinə suya getməyə və həyətdə işləməyə içazə verilirdi.

Toydan bir qədər sonra gəlinin yaxın qohumları, əsasən qadınlar ona baş çəkməyə (görməyə gəlmək) gəlirdilər. Bundan sonra gəlinin valideynləri onu qonaq dəvət edirdilər ("evə çağırmaq"). Oğlanın ailəsində təsərrüfat işləri ilə məşğul olan qadın olardısa, o, bir neçə ay burada qalırdı. Əri evində həddindən çox incidilib əziyyət verilən gəlini ata-ana bir daha geri, evlərinə buraxmırdılar. İki ailə arasındakı mülki mübahisələr isə adət və ya şəriət qaydalarına müvafiq olaraq həll edilirdi.

Gürcüstanda yaşayan Azərbaycan türklərinin ənənəvi toy adətləri zəngin və çoxcəhətli olub, şaxəli türk tayfalarında yaranmış milli adət və ənənələr silsiləsinin Borçalı mahalında davamçısıdır. Əlbəttə, Borçalı türklərinin (eramızdan əvvəl) toy mərasimləri və şənlikləri bu qeyd olunanlarla bitmir, onun özünəməxsus zəngin adət və ənənələri, yas mərasimləri, ailədə uşaq tərbiyəsi və əhaliyə aid olan müxtəlif biçimli və ölçülü etnoqrafiyası vardır. Bu mərasimlər yerli xalq (Azərbaycan türkləri) tərə-findən bu günə kimi qorunub saxlanılır və gələcəkdə də inkişaf etdiriləcəyi heç kəsdə şübhə doğurmur. Borçalı mahalının (Başkeçid, Bolnisi, Marneuli, Qardabani və di-gər bölgələrində) rayonlarında 200-ə yaxın kənd yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Sözsüz, bütün kəndlərin adət- ənənələri haqqında söhbət açmaq və onu tam təfsilatı ilə tədqiq etmək qeyri-mümkündür. Bunun üçün uzun illər tələb olunur.

Borçalının bayram şənlikləri. Qədim Borçalı özünün zəngin və rəngarəngliyi, adət-ənənələri ilə yanaşı, özünə-məxsus bayram şənlikləri və onların keçirilməsi mərasimi ilə də diqtəti cəlb edir. Əsrlərin istisindən-soyuğundan keçərək bu günə kimi yaşayan bu qədim türk, Azərbaycan bayram və şənlikləri haqqında müxtəlif elm və peşə sahibləri çox yazmışlar. Onların məzmunu, keçirilmə qaydaları qəzet və kitablarda öz əksini tapmışdır. İndi haqqında söhbət açacağımız bir sıra bayram və şənliklərin Borçalı mahalında keçirilməsi və inkişafı haqqında müəllifin ucqar dağ kəndlərində və ən yaşlı ağsaqqalların bəzi bayramların eradan əvvəl və orta əsrlərdə dəbdə olan, daha sonra isə XVIII əsrin axırları və XIX əsrin əvvəllərində mətbuat səhifələrində verilən bəzi məlumatlarını oxucularımıza təqdim edirik.

XIX əsrin ortalarından başlayaraq Tiflisdə çıxan bir sıra qəzet və jurnallarda Borçalı və digər bölgələrin türklərinin bayram şənlikləri haqqında ara-sıra yazılar dərc olunurdu. Belə yazıların müəllifləri dünya şöhrəti qazanmış Tiflislə çox sıx əlaqədə olan, oranın ab-havası ilə nəfəs alan, tez-tez Borçalı türkləri ilə təmasda olan Azərbaycan ziyalıları, publisistləri və jurnalistləridir. Bu baxımdan M. S. Ordubadi, C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, A.Şaiq, M.F.Axundov, N.Nərimanov, Ö.Faiq Nemanzadə və başqalarının əməyi xüsusilə qeyd olunmalıdır.

İnqilaba qədərki qəzet və jurnalların əksəriyyətində tez-tez folklor materialları çap olunurdu. "Novoe obozreniye"nin səhifələrində Azərbaycanda və Gürcüstanda yaşayan türklərin qədim tarixə və zəngin ənənələrə malik folkloruna dair xeyli rəngarəng materiallar üzə çıxarmışıq.

Cəlal Ünsizadənin Azərbaycan xalqının milli bayramlarından biri olan "Novruzun mənası haqqında bir neçə söz" adlı məqaləsi bu mənada diqqəti cəlb edir. Məqalədə göstərilir ki, hər bir xalqın özünün ənənəsi və tarixi, keçmişi haqqında söhbət açan milli bayramları və mərasimləri vardır. Lakin onların heç biri tam varlığı və elmi dəlilləri ilə təbii varlığı özündə əks etdirə bilən, türklərin Bahar (Novruz) bayramı kimi geniş mənada uzun keçmişdən xəbər verəni olmaz. Baharın ilk gününün bayram edilməsi yalnız türk xalqı, türk dünyası arasında geniş yayılmasına baxmayaraq, bu günləri qədim Romada da bayram etmək üçün qabaqcadan hazırlıq görürmüşlər.

Borçalıda türklər bu bayrama ilin birinci ayından sonra evdə-eşikdə, təsərrüfat və s. sahələrdə özlərinə məxsus istək-arzu ilə hazırlaşırdılar. Borçalı türklərinin (Aran Borçalı) bir hissəsi bu bayramın axırıncı çərşənbə günü duzlu "kömbə" bişirər, axşam saat 10⁰⁰-dan sonra cavan (ərkən) qız və oşanlar onu yeyib yuxuya gedərdilər. Belə yozurdular ki, əgər onların istəklisi varsa, yuxuda öz sevgililərini görəçəklər. Bayram axşamı mütləq axar su ətrafına seyr etməyə çıxır, gecə isə gənclərin səyi nəticəsində evlərdə "iynə-iynə" salma mərasimi keçirilir, keçə saat 12⁰⁰ dan sonra qapı-baca pusqusuna (dinə) çıxırlar. Borçalının bəzi aran və dağətəyi bölgələrində türklər qədimdən sınaqdan keçirilmiş müqəddəs sayılan bir çinar ağacının ("Çinara ziyarət") ətrafında toplaşıb qədim musiqi havası çalıb şənlik edirdilər. Əlbəttə, belə gündə spirtli içkilər tam qadağan olunurdu. Yalnız evdə hazırlanmış şirin şərbət və dovğa içərdilər.

Bəzi mömin adamlar ağacın qol-budağına əski parçası baqlayıb gələn il üçün nəzir deyirdilər. Belə şənliklərə Borçalı mahalında "Çinar" bayramı günü də deyirlər. Belə şənlikləri Sarvan, Candar, Qızılhacılı, Korarxı, Kürdlər, Hallavar, Marneuli, Kolagir, Təhlə, Qaraçöp, Kəpənəkçi, Saraclı, Arıxlı və s. kəndlərin əhalisi daha geniş qeyd edir. Deməliyik ki, Cəlal Ünsizadənin məqaləsində Novruz bayramının bütün prosesi hərtərəfli təsvir edilir, bu bayramın mənşəyindən və tarixindən söz açılır. Bir çox Azərbaycan alimləri, o cümlədən professor M.K.Təhmasib, yazıçı M.S.Ordubadi Novruzun mənşəyini təbiət haqqındakı animist təsəvvürlərlə əlaqələndirirlər.

Cəlal Ünsizadənin məqaləsi, müəllifin özünün yazdığına görə, onun fars ədəbiyyatı tarixinə dair tədqiqat əsərindən bir parçadır. Fikrimizcə, müəllifin məqaləsinin birinci hissəsini nisbətən düzgün və inandırıcı, ikinci hissəsini isə xalq əfsanələrinin bir qolu kimi qiymətləndirmək olar. Həqiqətə uyğun və tam inandırıcı faktlardan biri isə budur ki, Həmin əsərdə Novruz bayramının meydana çıxması və yaranması mifik-əfsanəvi İran şahı Cəmşidin adı ilə bağlıdır. Borçalıda yurd-yuva salmış (miladdan VII əsr öncə) türk və türkdilli tayfaların bu bayrama olan münasibəti və təmtəraqlı keçirilməsi təbiətlə əlaqədardır

Qədim türklərin təsəvvüründə torpaq müqəddəs idi və təbiidir ki, onlar Novruzu torpağın nəfəsinin duyulması, onun bu fəsildə (baharda) oyanması (A.D.) ümumiyyətlə, təbii kompleksin dirçəlişə səxavəti bayramı hesab edirdilər.

Hələ fransız etnoqrafı Cerando və din tənqidçisi Spenser bahar bayramlarının iqtisadi və içtimai əhəmiyyətinə xüsusi diqqət yetirmişdilər. Onların fikrincə, məhsul və bolluq bayramı olan bu mərasimin dini düşüncə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bahar bayramı bir çox dinlərin, o cümlədən zərdüştliyin və islamın müasir ardıcılları tərəfindən hələ dinlərin mövcud olmadığı vaxtlardan qeyd edilirdi. Bayramın keçirilməsi zamanı ən maraqlı və mübahisəli an bayram günü adamların tonqalın üstündən tullanmaları, atılmaları və bu zaman guya ki, özlərinin bütün dərdlərini, qayğılarını oda atıb getmələridir. Bu onu göstərir ki, həmin mərasimin islamla heç bir əlaqəsi yoxdur; eyni zamanda o, zərdüştliyin əsas prinsipləri ilə də uyğun gəlmir. Azərbaycandan fərqli olaraq, Borçalıda tonqalın üstündən əsasən yeniyetmə uşaqlar tullanırlar. Məlumdur ki, 12-15 yaşlı uşaqlarda paklıq, təmizlik, düzgünlük və çe-viklik əlamətləri üstünlük təşkil edir. Bu yaşda uşaqlarda şübhəsiz ki, natəmizlik və s. hallar ola bilməz. Zərdüştlikdə od müqəddəs sayılırdı, atəşpərəstlər müqəddəs varlıq kimi oda sitayiş edirdilər. Bu baxımdan atəşpərəstlər öz dərdlərini, qəmlərini oda atıb getməzdilər. Bu hal oda təhqir sayılırdı. Şübhəsiz ki, bayram günlərində tonqal üstündən tullanmaq xalq arasında hələ zərdüştlikdən çox-çox öncə, od insanların sitayiş obyektinə çevrildiyi dövrlərdən əvvəl meydana gəlmişdir. Bütün bunlar göstəri0r ki, bu bayram günlərində Allah yolunda paylanan bayram xörəkləri, şirniyyat, hədiyyə və s. paylar, tonqaldan atılmaq, gecəyarısı axar suda çimmək, bayram gecəsi "dinə" çıxmaq kimi adət-ənənələr özlüyündə hamısı çeviklik, paklıq və sadiqlik rəmzi daşıyır. Bu faktların hamısı türkçülükdə özünü sübuta yetirir.

Borçalı türklərinin özlərinə məxsus bayram şənliklərindən biri də yay aylarında (bəzi bölgələrdə) təsərrüfatdan məhsul tam yığıldıqdan sonra yaxşı dincəlmək üçün ailəvi "aran köçləri" keçirməkdir. Bu mərasim zamanı dağlıq ərazidəki yaylaqlara hazırlıq görülür və köç yaylağa gedir. Payız ayının əvvəllərində isə köçlərin arana qayıtması (köçməsi) mərasimi olur. Bunlar sözün əsil mənasında kütlə tərəfindən toy-bayram kimi qarşılanır. Borçalının bəzi kəndlərində adamlar dağdan qayıdanda "arançılar" onların evlərinə bağ-bostan sovqatı gətirir, "dağçılar", yəni dağdan gələnlər isə dağ sovqatı (pendir, qurut, yağ, motal, süzmə, qatıq və qurudulmuş dağ çiçəkləri) verirlər .

Ümumiyyətlə, istər Azərbaycanda, istərsə də Borçalı və Gürçüstanın digər bölgələrində türklərin keçirdikləri bu bayramlara Azərbaycan ədəbiyyatının klassiklərindən M.Füzuli, M.F.Axundov, M.S.Ordubadi, M.Ə.Sabir, N.Nərimanov və başqaları Novruz bayramına məhz belə ümumxalq şənliyi kimi yüksək əhəmiyyət verərək, Novruzu birlik və həmrəylik bayramı hesab etmişlər. Şəxsən N.Nərimanovun fikrincə, bu cür ümumxalq bayramları əhali arasında mədəni-kütləvi tədbirlər keçirmək işini asanlaşdırır. Belə bayram günlərində insanlar özlərinin fikir və düşüncələrini, gələcəklə bağlı planlarını bir-biri ilə bölüşdürürlər.

Klassiklərimizin Novruz haqqında dedikləri bu hikmətli sözləri eyni ilə Borçalı və Gürcüstan türklərinə də aid etmək olar. Çünki tarix boyu bu mahalda qıpçaq, oğuz türkləri yaşayıb-yaratmış və bu şənlikləri də onlar türksayağı aparmışlar. .

Bizim fikrimizcə tarixi-etnoqrafik materiallar bu bayramın azərbaycanlılar arasında qədimdən yay fəslinin başlanğıcı və xalq əkinçilik təqviminin ilk günü olduğunu sübut etmişdir.

Novruz bayramının ilk günündən etibarən insanlar əkin-səpin işlərinə başlayardı. Xalq inamına görə, artıq torpağın donu tam açılır və yerin üst qatı isinirdi. Təsər-rüfat işlərinə də məhz həmin ərəfədə başlanardı. Aydındır ki, Novruz, Borçalı və digər bölgələrin Azərbaycan türkləri içərisində də təsərrüfat ilinin başlanğıcı hesab olunmuşdur.

Borçalı azərbaycanlıların içərisində Novruzla bağlı "Günəşi çağırma", "Qodu-qodu", "Kosa-kosa" "Xıdır-Əlləz", "Xıdır-İlyas" kimi mərasimlər mövcud olmuşdur. Borçalı mahalında Novruz bayramının keçirilməsində dörd çərşənbə mərasimi qeyd edilərdi. Birinci çərşənbə "xəbərçi çərşənbə" adlanırdı. İkincisi "yalançı" , üçüncüsü "külə" çərşənbə kimi qeyd edilirdi. İlaxır çərşənbəyə xalq arasında "ilə" çərşənbə deyilirdi.

Adətə görə axır çərşənbə axşamı ailə üzvlərinin hamısı öz ata ocağının başına yığışmalı, hərə öz adına şam yandırmalı idi. Hər bir evdə bayram aşı (plovu) bişirilər-di. Borçalı plovunun bölgələrdə bişirilən plovlardan fərqlənməsi onun bişirilmə texnologiyası və tərkibində xırda maş lobyadan istifadə olunması, qazan dibində plov (düyü) altı yumurta qazmağı və kartof qazmağından istifadə edilməsidir. Bayram süfrəsinin üstünə müxtəlif şirniyyatlarla yanaşı qoz, fındıq, xirnik (buna çır xirnik də deyirlər), alma ilə bərabər qatlama, fəsəli, çoban pörtdəməsi və səməni qoyulardı.

Borçalı Azərbaycan türkləri içərisində axır çərşənbə ilə bağlı "Baça-baça", "İynə-iynə" (İynə falı), "Qulaq falı" kimi maraqlı əylənçəli adətlər də geniş yayılmışdır.

Qurban bayramı. Borçalı mahalında əhali arasında geniş icra edilən bayramlardan biri də Qurban bayramı idi. Borçalıda bu bayrama "İsmayıl bayramı", yaxud "İsmayıl qurbanlığı" da deyirdilər. Bayramın yaranması ilə bağlı xalq arasında müxtəlif rəvayətlər də söylənilir.

Yaşlı ağsaqqalların dediyinə görə, Qurban bayramı Zül-hiççə ayının 10-da başlanırdı və hər il 11 gün irəli çəkilirdi. Ağsaqqallar bunu müsəlman təqvimi ilə əlaqələndirirlər.

Qurban bayramında kəsiləcək erkək 40-50 gün əvvəl nişanlanardı və yaxşı yemlənib bəslənərdi. Qurbanlıq erkəyin yaşı 2-3 arası olmalı idi. İki yaşından kiçik, gözünün biri kor, axsaq, dişləri tökülmüş və ya burnu kəsik erkək kəsmək günah sayılırdı. Bəzi hallarda Qurban bayramında kəsiləcək qurbanlığı "qoyun, mal, heyvan" və s. kimi əti yeyilən heyvanların adları çəkilirdi ki, bu da səhv fikirdir. Birdəfəlik məlumat üçün qeyd etmək lazımdır ki, Qurban bayramında erkək, qoç və yaxud cöngə kəsilərdi. Ən spesifik və təkrarolunmaz maraq doğuran hadisələrdən biri qurban kəsilən qurbanlığın qanını təmiz qaba tutmaq idi. Həmin qanı laxtalandıqdan sonra basdırır və ya qovurma halına salıb yeyirdilər. Söyləmələrə görə, belə qanın müaliçəvi əhəmiyyəti var idi. Qurban bayramı günü kəsilən erkəyin qanının bişirilib yeyilməsi adəti Azərbaycanda indiyədək qeydə alınmamışdır, Çox güman ki, bu adət Borçalıya, islamdan çox-çox əvvəlki dövrlərə məxsusdur.

Geniş icra edilən bayramlardan biri də Orucluqdur. Xalq arasında oruc tutmağın dörd şərti mövcuddur: 1) vacib; 2) könüllü; 3) vaçib olmayan; 4) haram buyurulan orucluq.

Mənbə: © Məmməd Sarvan, Musa Nəbioğlu, 2003